part ch'a fÓ neuv
ël PiemontŔis
për capisse mÚj
cite n˛te 'd GramÓtica

andarÚ tÓula cÓ



Ij verb
An general - Ij verb ausiliar
I passoma adÚss a vardÚ ij verb an PiemontŔis.
.
    GeneralitÓ an sij verb
I comensoma a vardÚ quaic˛s an general. Proma 'd tut i notoma che an PiemontŔis a son pý nen dovrÓ, an manera normal, ël passÓ lontan e 'l trapassÓ lontan. Costa a l'Ú stÓita n'evolussion natural dla lenga PiemontŔisa, nen anfluensÓ dal FransŔis ˛ da l'Italian (e 'ncora manch da l'InglŔis). Fina- vers la fin dël '700 costi temp a-i ero e a l'ero dovrÓ. Adess a fan sempe part dla lenga piemontŔisa e dle vire a son ancora dovrÓ, magara an poesýa. PassÓ e trapassÓ lontan a son adÚss sostituý da passÓ e trapassÓ che a podrýo esse dit davzin, ma che a son giusta ciamÓ "passÓ e trapassÓ".
A peul esse che për ij piemontŔis, ël passÓ a sia mai tr˛p passÓ, mentre tut l˛n che a l'Ú stÓit a sia part pý ˛ manch direta, 'd l˛n che a l'Ú present. As n˛ta, macassýa, che 'dc˛ 'l FransŔis parlÓ a deuvra bin p˛ch ël passÓ lontan (ma a venta notÚ che an FransŔis ël passÓ lontan a l'Ú stÓit prima trascurÓ ant ël lengagi popolar e peui an col literari, ant ël PiemontŔis le c˛se as dirýa che a son andÓite al contrari).
Arportoma comsessýa 'dc˛ le forme 'd costi temp, che a peulo serve a lese ij tÚst pý vÚj dël PiemontŔis clÓssich. ( I parloma 'd col che an Italian a-i diso "passato remoto e trapassato remoto" - giusta për esse sicur ëd capýsse).
Ëdc˛ an PiemontŔis ij verb a peulo esse transitiv e intransitiv, e ij prim a l'han ma forma ativa, ma a peulo avŔj na forma passiva e un-a riflessiva. Nen tuti ij verb che an Italian a son intransitiv a lo son ëdc˛ an PiemontŔis, e al contrari.
Com an Italian, le coniugassion a son tre e a-i son doi verb ausiliar, "esse" e "avŔj" che a l'han n'usagi quasi echivalent a col italian, contut che an PiemontŔis as deuvra un p˛ch ëd pý l'ausiliar "avŔj" con quÓich verb intransitiv. Na particolaritÓ piemontŔisa a son ij përn˛m përsonaj verbaj, dont i l'oma giÓ parlÓ, e che a-i son sempe ant ij meud përsonaj, gavÓ l'imperativ present.
An PiemontŔis a son peui particolar la coniugassion negativa e la anterogativ-negativa, dont i l'oma giÓ dit quaic˛s, ma che i vëddroma an particolar a s˛ temp.
N'Óutra particolaritÓ dij verb piemontŔis a l'Ú che a manca 'l partissipi present, che a ven esprim¨ da na locusson echivalenta. Për quÓich verb a esist n'agetiv che a peul smijÚ al partissipi present, ma cha an piemontŔis a l'Ú mach agetiv.
I disoma, an fin, che an PiemontŔis a-i son un grup ëd verb che a son ˛ a peulo esse 'd doe coniugassion diferente, për tute ˛ për quaidun-a dle vos. Costi verb a l'han doi anfiný, dla sconda e dla tersa coniugassion.
Ëd tut s˛n i parleroma spantiÓ an l˛n ch'a ven.
I arcordoma mach pý che ij përn˛m përsonaj sogÚt a son mi, ti, chiŔl/chila, noi noiÓutri/noiÓutre, voi voiÓutri/voiÓutre, lor lorÓutri/lorÓutre.

    Usagi dij verb ausiliar
RispÚt a l'usagi italian (che a sarýa bin arcordÚ, dal moment che 'dc˛ la lenga italian-a a cor quÓich rýsigh, ëdc˛ da na mira giornalýstich - televisiva), a-i Ú quÓich diferensa. Sý sota i doma na lista dle rÚgole d'usagi dj'ausiliar.
I notoma la presensa dle partýcole euf˛niche " l' , j' " che a son part integranta dla vos verbal, ant ij temp e meud dont a son present. An general i podoma dý che:
  • As deuvra l'ausiliar avŔj:
  • Për ij verb transitiv ativ
  • Për ij verb intransitiv che a esprimo n'assion fýsica ˛ mental
  • Për ij verb impersonaj che a esprimo fen˛meno metereol˛gich
  • Për ij verb podŔj, vorŔj, dovŔj
  • Për ij verb ëd moviment an sens literal strŔit
  • . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
  • As deuvra l'ausiliar esse:
  • Për ij verb passiv
  • Për ij verb riflessiv e ressýproch
  • Për ij verb intransitiv che a son nen ant le categorýe sý dzora
  • Për ij verb smijÚ e dventÚ
  • Për ij verb ëd moviment arferý a un pont ëd partensa ˛ d'ariv
Esempi:
  • I l'hai beiv¨
  • I l'hai durmý
  • A l'ha fiocÓ
  • I l'hai nen pod¨ andÚ
  • I l'hai volÓ con un velývol cit
  • I son ŰstÓit anvitÓ
  • I soma scrivusse pŰr n'ani
  • I son partý jÚr
  • A l'Ú smijame 'd capý
  • I son volÓ da ti
  • etc.

Ël verb "esse"

MEUD INDICATIV
Present AmpëfÚt Passà Passà lontan Trapassà Trapassà lontan) Futur sempi Futur anterior
mi i son
ti it ses
chiel a l'é
noi i soma
voi i seve
lor a son
mi i j'era
ti it j'ere
chiel a l'era
noi i j'ero
voi i j'ere
lor a j'ero
mi i son ëstàit
ti it ses ëstàit
chiel a l'é stàit
noi i soma stàit
voi i seve stàit
lor a son ëstàit
mi i fure
ti it fures
chiel a fur
noi i furo
voi i fure
lor a furo
mi i j'era stàit
ti it j'ere stàit
chiel a l'era stàit
noi i j'ero stàit
voi i j'ere stàit
lor a j'ero stàit
mi i fure stÓit
ti it fures ëstÓit
chiel a fur ëstÓit
noi i furo stÓit
voi i fure stÓit
lor a furo stÓit
mi i sarai
ti it saras
chiel a sarà
noi i saroma
voi i sareve
lor a saran
mi i sarai stàit
ti it saras stàit
chiel a sarà stàit
noi i saroma stàit
voi i sareve stàit
lor a saran stàit

MEUD CONGIUNTIV
Present AmpëfÚt Passà Trapassà
che mi i sia
che ti it sie
che chiel a sia
che noi i sio
che voi i sie
che lor a sio
che mi i fussa
che ti it fusse
che chiel a fussa
che noi i fusso
che voi i fusse
che lor a fusso
che mi i sia stàit
che ti it sie stàit
che chiel a sia stàit
che noi i sio stàit
che voi i sie stàit
che lor a sio stàit
che mi i fussa stàit
che ti it fusse stàit
che chiel a fussa stàit
che noi i fusso stàit
che voi i fusse stàit
che lor a fusso stàit

MEUD CONDISSIONAL
Present Passà
mi i sarìa
ti it sarìe
chiel a sarìa
noi i sarìo
voi i sarìe
lor a sarìo
mi i sarìa stàit
ti it sarìe stàit
chiel a sarìa stàit
noi i sarìo stàit
voi i sarìe stàit
lor a sarìo stàit

MEUD IMPERATIV
Present Futur
- - - -
sie (esse)
ch'a sia
soma
sie (esse)
ch'a sio
- - - -
it saras
a sarà
i saroma
i sareve
a saran

MEUD AMPËRSONAJ
Anfinì... Partissipi Gerundi............
Present Passà... Present Passà... Present Passà....
esse esse stàit - - - - stàit (stàita) essend (an essend) essend ëstàit

I notoma che 'l verb "esse" a deuvra le partýcole euf˛niche l' e j' dnans a le vos che a comenso për vocal. La prima partýcola as buta a la tersa përson-a singolar dël present e dl'amperfÚt (e ij temp comp˛st da coste vos). La sconda partýcola ant le Óutre vos dl'amperfÚt.
S˛n a cÓmbia se al verb "esse" a l'Ú sociÓ la partýcola locativa "i", che a corispond a la partýcola italian-a "ci, vi" (vis-a-dý ij verb italian "esserci, esservi" an sens locativ).
I l'oma vist che, an general, ël locativ as colega d˛p ël përn˛m verbal con un tratin. S˛n a cÓpita 'dc˛ con ël verb "esse", andova per˛ a spariss la partýcola euf˛nica. Antlora l'italian "io ci sono, tu ci sei, egli c'Ú, ...." an PiemontŔis a dvento : 2mi i-i son, ti it i-i ses (gionta euf˛nica), chiel a-i Ú, noi i-i soma, voi i-i seve, lor a-i son. Për l'amperfÚt i l'oma : "mi i-i era, ti it i-i ere (gionta euf˛nica), chiel a-i era, noi i-i ero, voi i-i ere, lor a-i ero.. I l'oma giÓ vist la gionta dla "i" euf˛nica a la sconda përson-a singolar (d˛p ël përn˛m it).
Për j'Óutri temp ël comportament a l'Ú col ëd tuti ij verb : "Mi i-i sarai ; Ti it i-i sarýe stait ; e via f˛rt.
A-i Ú 'dc˛ n'Óutra particolaritÓ: cand oltra al locativ "i" a-i Ú 'dc˛ ël partitiv "na" (italian "ne"), antlora le terse përson-e singolar dël present e dl'amperfÚt a manten-o la partýcola euf˛nica, ma a la cambio an " j' ". Foma n'esempi arportand ëdc˛ la forma italian-a:
lui Ŕ = chiel a l'Ú ; lui c'Ŕ = chiŔl a-i Ú ; ce n'Ú = a-i na j'Ú ; ce ne sono = a-i na son
lui era = chiel a l'era ; lui c'era = chiŔl a-i era ; ce n'era = a-i na j'era

Vardoma la coniugassion ëd "ess-lo" (italian "esserlo"). I l'oma vist che ant ij temp sempi 'l përn˛m "lo" as treuva fra përn˛m verbal e vos dël verb. Con ël verb "esse" a-i Ú quÓich complicassion dÓita da la presensa dle partýcole euf˛niche. I l'oma : "mi i lo son, ti it lo ses chiel a 'l l'Ú, noi(Óutri) i lo soma, voi(Óutri) i lo seve, lor(Óutri) a lo son". Për l'amperfÚt i l'avroma : "mi i lo j'era, ti it lo j'ere, chiŔl a 'l l'era, noi(Óutri) i lo j'ero, voi(Óutri) i lo j'ere, lor(Óutri) a lo j'ero.". Për j'Óutri temp a valo le rÚgole generaj.
I l'oma n'Óutra situassion particolar con la coniugassion ëd "ess-je" (italian "essergli"). An cost cas la situassion a smija al cas d' "essie" (con locativ), andova la partýcola averbial "i" a ven sostituýa da la partýcola rërnominal "j". Alora i l'avroma (present) : "mi i-j son, ti it i-j ses, (ti it jŰ ses), chiŔl a-j Ú, noi(Óutri) i-j soma, voi(Óutri) i-j seve, lor(Óutri) a-j son". Për l'amperfÚt i l'avroma : "mi i-j era, ti it i-j ere, (ti it jŰ ses), chiŔl a-j era, noi(Óutri) i-j ero, voi(Óutri) i-j ere, lor(Óutri) a-j ero.".
I notoma 'ncora che cand ël partissipi passÓ a l'Ú preced¨ da na consonant, antlora a gionta na "ë..." prostÚtica: "ti it ses ŰstÓit".
N'¨ltima c˛sa:
esserlo = ess-lo
essergli = essje
esserci = essie
essersi = ess-se
essersene = ess-s-ne
esserselo = ess-s-lo
e via f˛rt


La prima përson-a singolar dël futur a peul esse "mi i sarai" opura "mi i sareu" (che a l'Ú sempe giust piemontŔis)
Ël gerundi present a l'ha doe forme : "essend" e 'dc˛ "an essend", e parŔj ëdc˛ 'l passÓ : "essend ŰstÓit" e 'dc˛ "an essend ŰstÓit". Natural che 'l partissipi passÓ a l'ha un gÚner e un n¨mer. Pr'esempi :"voiautre (voi) i seve stÓite", e via f˛rt.


Ël verb "avŔj"

MEUD INDICATIV
Present AmpëfÚt Passà Passà
lontan
Trapassà Trapassà
lontan
Futur sempi Futur anterior
mi i l'hai
ti it l'has
chiel a l'ha
noi i l'oma
voi i l'eve
lor a l'han
mi i l'avìa
ti it l'avìe
chiel a l'avìa
noi i l'avìo
voi i l'avìe
lor a l'avìo
mi i l'hai avù
ti it l'has avù
chiel a l'ha avù
noi i l'oma avù
voi i l'eve avù
lor a l'han avù
mi i l'avire
ti it l'avires
chiel a l'avir
noi i l'aviro
voi i l'avire
lor a l'aviro
mi i l'avìa avù
ti it l'avìe avù
chiel a l'avìa avù
noi i l'avìo avù
voi i l'avìe avù
lor a l'avìo avù
mi i l'avire av¨
ti it l'avires av¨
chiel a l'avir av¨
noi i l'aviro av¨
voi i l'avire av¨
lor a l'aviro av¨
mi i l'avrai
....(mi i l'avreu)
ti it l'avras
chiel a l'avrà
noi i l'avroma
voi i l'avreve
lor a l'avran
mi i l'avrai avù
ti it l'avras avù
chiel a l'avrà avù
noi i l'avroma avù
voi i l'avreve avù
lor a l'avran avù

MEUD CONGIUNTIV
Present AmpëfÚt Passà Trapassà
che mi i l'àbia
che ti it l'àbie
che chiel a l'àbia
che noi i l'àbio
che voi i l'àbie
che lor a l'àbio
che mi i l'avèissa
che ti it l'avèisse
che chiel a l'avèissa
che noi i l'avèisso
che voi i l'avèisse
che lor a l'avèisso
che mi i l'àbia avù
che ti it l'àbie avù
che chiel a l'àbia avù
che noi i l'àbio avù
che voi i l'àbie avù
che lor a l'àbio avù
che mi i l'avèissa avù
che ti it l'avèisse avù
che chiel a l'avèissa avù
che noi i l'avèisso avù
che voi i l'avèisse avù
che lor a l'avèisso avù

MEUD CONDISSIONAL
Present Passà
mi i l'avrìa
ti it l'avrìe
chiel a l'avrìa
noi i l'avrìo
voi i l'avrìe
lor a l'avrìo
mi i l'avrìa avù
ti it l'avrìe avù
chiel a l'avrìa avù
noi i l'avrìo avù
voi i l'avrìe avù
lor a l'avrìo avù

MEUD IMPERATIV (Meud amperativ)
Present Futur
- - - -
àbie (avèje)
ch'a l'àbia
avoma
avèje
ch'a l'àbio
- - - -
it l'avras
a l'avrà
i l'avroma
i l'avreve
a l'avran

MEUD AMPËRSONAJ
Anfinì......... Partissipi .Gerundi.............
Present Passà... Present Passà... Present Passà...
avèj (avèje) avèj avù - - - - avù avend (an avend) avend avù

Parland dle partýcole përnominaj i l'oma vist soa interferensa con la "l'" euf˛nica dël verb "avŔj". Ël verb avŔj a p˛rta costa consonant an tute le vos. Sý i doma n'abresÚ 'd coste particolaritÓ, e peui i notroma quÓich variant possibila ant la coniugassion.
Con la partýcola lo = lo italian: sta partýcola a dventa 'l (ël) e la l' eufonica a resta: l'italian io ce l'ho as traduv mi i 'l l'hai
Con la partýcola lo = lo italian: sta partýcola a dventa 'l (ël) e la l' eufonica a diventa j': l'italian io ce li ho as traduv mi i-j j'hai
Con la partýcola na = ne italian: sta partýcola a dventa 'n (ën) e la l' eufonica a diventa n': l'italian io ce ne ho as traduv mi i 'n n'hai
La situassion a l'Ú diferenta se 'l përn˛m verbal a l'Ú it:
Prima dël pëern˛m plural j as anseriss na i euf˛nica: l'italian tu ce li hai as traduv ti it i-j j'has, ma 'dc˛ ti it j'has, mentre a la tersa përson-a, pr'esempi, le c˛se a son cole viste prima e l'italian lui ce li ha as traduv chiŔl a-j j'ha
Con ël pëern˛m singolar ël (lo) i l'oma: tu ce lo hai = ti it ël l'has
Con ël pëern˛m ën (na) i l'oma: tu ne hai = ti it ën n'has

Le variant che a fan part dla lenga piemontŔisa a son:
  • La prima përson-a dël present indicativ a peul esse mi i l'hai opura mi i l'heu
  • La prima përson-a dël futur indicativ a peul esse mi i l'avrai opura mi i l'avreu
  • L'amperfÚt congiuntiv a l'ha 'dc˛ la forma: che mi i l'hŔissa, che ti it l'hŔisse, che chiŔl a l'hŔissa, che noi i l'hŔisso, che voi i l'hŔisse, che lor a l'hŔisso
  • L'anfiný a l'ha le doe forme avŔj opura avŔje
  • L'imperativ present 2^ përs. sing. a peul esse abie, opura avŔj, opura avŔje
  • L'imperativ present 2^ përs. plur. a peul esse avŔj, opura avŔje
  • Ël gerundi present a peul esse avend, opura an avend
  • Ël gerundi passÓ. a peul esse avend av¨, opura an avend av¨



anans cÓ tÓula

Created using: Lightning HTML Editor Version 2.20.1997