qinta part
ël Piemontis
për capisse mj
cite nte 'd Gramtica

andar tula c



Agetiv - Part ëspessfica
Qualificativ, Possessiv


L'agetiv a l' la part dël discors che a dëscriv na qualit caraterstica dl'entit defina dal sostantiv che l'agetiv midem a l' socije. Ëd slit as trata 'd na parla, ma dle vire a-i son locussion con valor d'agetiv che a son p complic e che i vëddroma dp.
I l'oma vist coma j'agetiv an general a formo mascolin e feminin, singolar e plural, an concordansa con ël sostantiv. Për ln che as arferiss a j'agetiv an particolar, costi a son classific, com an Italian, an qualificativ, possessiv, dimostrativ, andefin, numeraj.

    Agetiv qualificativ
A d na qualit, an sens general, al sostantiv che a l'ha soci. A costa categora d'agetiv as peul d che a parten-o le forme dij partissipi pass dij verb, ëdc lor an concordansa con ël sogt. I notoma anvece sbit che an Piemontis a-i nen la forma verbal dël partissipi present, ma cand a serv, a-i son d'agetiv corispondent. Com an Italian e an tute j'utre lenghe, j'agetiv qualificativ a peulo avj na forma normal, comparativa e superlativa. A soa vira la forma comparativa a peul esse 'd magioransa, minoransa, ugualiansa, mentre la forma superlativa a peul esse relativa e assoluta. Coste forme dl'agetiv qualificativ a son ciam gr dl'agetiv.

La forma sempia normal

Ant ël gr sempi normal, l'agetiv a atribuiss la qualit a un entit defina dal nm e a peul trovsse prima dp ël sostantiv, an manera sovens echivalenta. Cand a l' dp dël sostantiv, dle vire a "cria" la qualit che a esprim. Coma nrma, 'd sit, a ven prima dël sostantiv.
Na bela fija coma espression normal
Na fija bela a marca un pch ëd p che la fija a l' bela

Forme agetivaj

Vire locussion con valor d'agetiv, an Piemontis, a pijo 'l carter d'espression idiomtiche e donca a son dovr an manera p manch corenta. S vardoma quaidun-a 'd coste
L'agetiv Piemontis "fcil" a l'ha s corispondent an Italian an "facile". Cand per, an particolar, a-i n'espression impersonal e l'agetiv a l' segu da un verb a l'anfin, sovens l'agetiv a dventa "bel f a ...". Antlora:
a l' bel f a parl ma ... che a val a l' fcil a parl, ma ...
A l'istessa manera a cpita për l'agetiv "dificil", che a corispond a l'Italian "difficile" e che ant le stesse condission a peul dvent "mal f a ...". Donca:
a l' mal f a studi e travaj che a val a l' dificil studi e travaj
Coste doe forme a son invariante.
N'utra forma caraterstica piemontisa a l' cola che a traduv l'agetiv italian "capace" ant ël sens ëd savj pdj f, etc. An Piemontis, can a l' segu da un verb, l'nica manera che as deuvra a l' la forma idiomtica "bon a .... Donca as dis, pr'esempi: "I son bon a flo da m". L'ageriv "bon" a concrda an gner e nmer con ël sostantiv përnom c'a s'arferiss (pr'esempi : a l' bon-a a fslo da chla").
L'istess agetiv italian, se l'assion a l' sotintisa, as traduv mach con "bon":
Chi -lo ch'a l' bon a flo? - chi a s flo? - Mi i son bon.
Se anvece as trata nen ëd n'assion (sotintisa nen) as deuvo d'utre locussion agetiv. Pr'esempi a l' na prson-a an pita, a l' na prson-a ch'a s, etc. a son locussion për l'espression italian-a una persona capace
Se l'agetiv italian "capace" as arferiss a capacit intisa coma volum, antlora as deuvro d'utre locussion e parle, pr'esempi "un baule capace" = "un bal grss", "un bal bin largh", "un bal spassios",etc.
An sintassi i vëddroma quaics ëd p.

Ël gr comparativ

Al gr comparativ a ven paragon la stessa qualit fra doe entit diferente, opura doe qualit dla stessa entit, e a l' pssbil generalis 'ncora sta forma a paragon doe qualit diferente 'd doe entit diferente. L'ltim cas, che a l'ha nen consistensa lgica ma da na mira literaria a fonsion-a, a ven rend con espression le p diferente e complic.
I l'oma vist che as divid an comparativ ëd magioransa, ëd minoransa e d'ugualiansa, an base a j'istess criteri dovr ant la lenga italian-a. Për ognidun ëd costi i vëddroma ij tre tipo 'd paragon che i l'oma acen prima.

Comparativ d magioransa

Ant ël paragon an sla stessa qualit fra doe entit, l'Italian a deuvra la forma "pi ... di ...", mentre ant ël paragon fra doe qualit dla stessa entit, l'Italian a deuvra p sovens la forma "pi ... che ...". Për paragon qualit diferente d'entit diferente le locussion italian-e a son vire, e fra coste "(sogt1) (verb) pi ... di quanto (sogt2) (non) (verb) ...". La negassion a nega nen, ma a l' pleonstica, e 'd slit, an Piemontis a-i nen. An termo lgich cost ltim a l' nen a rigor un paragon, dal moment che a l' fit fra entit nen comparbij, ma da na mira semntica, macassa, a l' significativ.
An Piemontis për ij prim doi cas as deuvra la forma "p ... che ...", mentre la forma "p ... ëd ... as treuva mach an quich cas, andova a son-a mj. Ant l ters cas na forma piemontisa a peul esse "(sogt1) (verb) p ... d ln che (sogt2) (verb) ...". Ma vardoma mj ël tut con quich esempi.
  • Vigio a l' p furb che Pero
  • Gioan a l' p grand che svcio
  • Sto bsch a l' p robust che 'l fer
  • A l' p busiard d'un gavadent
  • A l' p furb chl d ln che chila a sia atenta
  • etc.
As nta che, com a cpita an Italian, l'agetiv a peul esse rinfors opura andebol, coma ant j'esempi ch'a seguo:
  • Vigio a l' motobin p furb che Pero
  • Vigio a l' un pch p furb che Pero
  • etc.
Ël comparativ ëd magioransa, contut che a sia esprim coma tal, a peul esse neg e pij 'l valor opst:
  • Vigio a l' nen p furb che Pero
  • Vigio a l' p p furb che Pero
  • etc.
Com an tute le negassion piemontise, la costrussion a l' diferenta da cola italian-a. Ma i diroma a s temp p precis. La sconda negassion a l' un pch p rinfors dla prima.
Ël term ëd paragon a peul esse sotintis:
J'utri a fan parj, ma chil a l' p drito
I notoma un particolar comparativ che a l'ha valor d'adverb (Vard 'dc le frase idiomtiche):
P lst che ampressa vis-a-d motobin ampressa
Për j'agetiv con comparativ ëd magioransa iregolar, i vardroma dp.

Comparativ d'ugualiansa

An Italian as deuvro forme dël tipo: " ... come ...", "tanto ... quanto ... ", "tanto ... che ... ", e via frt. La prima as treuva p che tut coma paragon fra doe entit an sla stessa qualit, mentre j'utre as treuvo a l'istessa manera coma paragon fra doe entit an sla stessa qualit, fra doe qualit dla stessa entit. A son tute forme che a servo 'dc bin a paragon qualit diferente d'entit diferente.
An Piemontis la corispondensa a l' bastansa strita, e le forme dovr a son: " ... coma ...", "tant ... quant ... ", "tant ... che ... ", "parj ... coma ... ", e via frt. Ëdc an cost cas a-i son comparativ neg, mentre a l' un pch fra dla lgica pens a qualit rinfors atenu. Com al slit ël discors as ës-ciairiss con quich esempi:
  • a l' lst coma chil
  • a l' tant brava che bla
  • a l' tant brava coma bela
  • a l' brava parj com a l' bela
  • a l' tant lest coma chila a l' garga
  • a l nen furb com a smija
  • tant a l' ciaciaron quant a l' nen bon a f
  • etc.
I notoma che la forma "tant ... quant ... ", contut che a sia giusta coma forma, a l' nen vire dovr dal moment che, për un piemontis, a son-a nen vire bin.

Comparativ d minoransa

Le forme italian-e dovr a son: "meno ... che ..." opura "meno ... di ...", d'utre echivalente.
An Piemontis as deuvro le forme "manch ... che ... opura "meno ... che ... " e, motobin p da rir, as treuvo le forme "manch ... ëd ... opura "meno ... ëd ... ". I disoma che ij vire tipo 'd paragon a corispondo bastansa ai tipo dël comparativ ëd magioransa, andova "p" a cambia an "manch" ( "meno"). I doma ij slit esempi:
  • Meno fl che ln ch'a sma
  • T can a l' manch fabich d s padron
  • Toa gata a l' manch fabica che s padron
  • Gioan a l' manch grand che svcio
  • A l' manch furb chl d ln che chila a sia atenta
  • etc.
Ël paragon, coma prima, a peul esse neg, rinfors atenu, second j'esempi s sota:
  • ison motobin meno gargh che j'utri
  • i son motobin meno gargh d j'utri
  • i son un pch manch grass che j'utri
  • i son nen manch ut che tuti j'utri
  • etc.
Për ij comparativ ëd minoransa con forma iregolar, vard dp.

Ël gr superlativ

An cost gr le diferense fra Piemontis e Italian a dvento p amportante. Al gr superlativ as esalta e as rinfrsa la qualit 'd n'entit, an assolut, opura an manera relativa a l'istessa qualit, d'utre entit d'un grup, indic sotintis. Sn a l' orgin dël superlativ assolut opura dël superlativ relativ.

Superlativ relativ

Volend as podra parl 'd superlativ relativ ëd magioransa e 'd minoransa, e sovens ël grup ëd paragon a l' sotintis, opura 'l contest a ciama nen che cost a sia spessific o che as peussa individu. An Italian la forma dovr a l': "il (lo, la, i, gli, le) pi ... (di) ...." (opura "il (lo, la, i, gli, le) meno ... (di) ...."). L'artcol a concrda con ël sostantiv qualific da l'agetiv, e 'l "di" a-i se a-i 'l termo 'd paragon.
Ël Piemontis a deuvra tant la costrussion italian-a ël (lë, l', 'l, i, le, jë, j') p .... (che) .... (ël (lë, l', 'l, i, le, jë, j') manch .... (che) ....) opura ël (lë, l', 'l, i, le, jë, j') p .... (ëd) .... (ël (lë, l', 'l, i, le, jë, j') manch .... (ëd) ....) opura la costrussion che a smija a cola fransisa, con la ripetission dl'artcol, che a l' peui la p giusta an Piemontis: l (etc.) ... (sogg.) ... l (etc.) p ... (agg.) ... (che) (d) ...... Coma sempre i vardoma dë s-ciair le idje con quich esempi:
  • a l' la fija la p bela (ma as peul ëdc d: a l' la p bela fija che per a son-a mal. Mj: a l' la fija p bela
  • a l' la p bela che tute
  • ël p cit dla ni (idiomatich për : l'ultim n)
  • ël manch adat.
  • la csa la manch adata.
  • etc.
Com an Italian, a esisto forme con ël partitiv (che an cost cas a dvra sempe la preposission "ëd deriv : dij p ... , dij manch ... , dij meno ... , etc.:
  • sn a l' dij p robust
  • a l' dle manch bele
  • etc.
Sto superlativ a l'ha nen forme rinfors ateru, ma a l'hala forma neg
  • a l' nen dij manch prepar
  • a l' nen la p bela
  • a l' nen la p bela che tute tute
  • a l' nen la fija la p bela
  • etc.
I vëddroma dp le forme che a Italian a son superlativ iregolar.

Superlativ assolut

An Italian a l' motobin comun ël superlativ assolut fit con la desinensa "...issimo", e dle vire "...errimo". An Piemontis a-i mach la desinensa "...issim" che per a l' qusi mai dovr. An Italian peui, ël superlativ assolut a peul esse fit con la gionta d'adverb coma "molto, tanto, etc.".
An Piemontis as deuvra quasi mach costa sconda manera (giontand prima dl'agetiv "bin, motobin, tant, prpi, etc.), opura as arpt doe vire l'agetiv (motobin p rir an Italian), 'ncora as f segue a l'agetiv la locussion "... com tut". An Piemontis peui, motobin p che an Italian, ël superlativ assolut a peul esse rend con comparativ (magioransa ugualiansa). Për sn a venta vard 'dc la Sintassi le Frase idiomtiche.
  • A l' bin fl
  • A l' motobin car
  • A l' prpi brav
  • A l' brav brav, ma a l' brut com tut
  • etc.
A-i peui na forma, che dle vire as sent ëdc an Italian (sar-lo un piemonteisism?) che a deuvra 'l superlativ relativ, ma con l'artcol andefin.
  • A l' na p bela fija.
I foma 'dc quich esempi 'd comparativ che a pijo valor ëd superlativ assolut. Vard për sn le espression idiomtiche.
  • Brut coma la neuit
  • P fl che na mica
Si daprss i vardoma ij superlativ iregolar.

Ij gr iregolar

J'agetiv italian buono, grande, alto, basso, piccolo, cattivo,, a amëtto (e dle vire a veulo) forme 'd comparativ e superlativ iregolar, coma: migliore, meglio, maggiore, superiore, minore, inferiore, migliore, peggiore, peggio, ottimo, massimo, pessimo, minimo, infimo, etc.
Ëdc an Piemontis a-i son forme dë sto tipo, ma s usagi a l' limit quasi mach a cand as comprto coma sostantiv. ant j'utri cas costi agetiv a seguo la rgola normal. I foma ij slit esempi:
  • na quantit p cita. (an italian "minore")
  • chil a l' 'l minor ma 'dc chil a l' 'l p cit.
  • t superior a l' nen p ut che mi.
  • l fieul l p grand. (an italian "maggiore")
  • a l' na cosa prpi bon-a. (an italian "ottima")
  • a l' na cosa prpi grama. (an italian "pessima")
  • etc.
Se, a propsit d'un fabric, as parla dël pian dë dzora, as peul d "pian superior", ma "pian dë dzora" a va mj, dal moment che "superior" coma agetiv a son-a mal.
A esito anvece, e as deuvro, ij corispondent dj'italian "meglio, peggio" che a son "mj, pss", nen mach coma adverb, ma 'dc coma agetiv.

    Agetiv possessiv
Parj com ant j'utre lenghe neolatin-e, l'agetiv possessiv piemontis a concrda, an gner e nmer, con la csa posseda e nen con ël possessor, com a cpita, pr'esempi, an Inglis.
J'agetiv possessiv piemontis a arfudo sempe l'artcol (csa che 'd slit a cpita nen an Italian), gav 'l mascolin plurale che anvece, 'd slit, a lo ciama. Sn a ven dal fit che 'l plural mascolin (ëdc për ël sostantiv soci), a l' 'd slit istess al singolar, e sn a podra f confusion. Costa a l' na diferensa rispt a l'Italian che a venta fje atension.
La tula si sota a prta j'agetiv possessiv piemontis për le tre person-e singolar e plural, mascolin e feminin.:

përson-a masc. sing. femin. sing. masc. plur. femin. plur.
prima sing. m \mæ\ mia \mi&\ (ij) mè \mæ\ opura (ij) mèi \mæi\ mie \mie\
sconda sing. \to\ toa \tu&\ (ij) tò \to\ opura (ij) ti \toi\ toe \tue\
tersa sing. \so\ soa \su&\ (ij) sò \so\ opura (ij) si \soi\ soe \sue\
prima plur. nòstr \nostr\ nòstra \nostr&\ (ij) nòstr(i) \nostri\ nòstre \nostre\
sconda plur. vòstr \vostr\ vòstra \vostr&\ (ij) vòstr(i) \vostri\ vòstre \vostre\
tersa plur. \so\ soa \su&\ (ij) sò \so\ opura (ij) si \soi\ soe \sue\

Le terse përson-e singolar e plural, dal moment che le a son istesse, as dëstinguo da l'artcol, che a-i nen al singolar e che anvece a-i al plural.
Lor e s can ch'a vado a fesse frise
Lor e ij s can ch'a vado a fesse frise
San Roch e s can
Për capisse mj, l'italian "il suo ..." e "il loro ..." an Piemontis a l' sempe "s ...".
I soliti esempi:
  • Mie ciav a deurbo nen toa prta
  • M ideal: na casta tranquila
  • I vado a serch ij m amis - vado a serch mi amis
  • I vado a serch m amis (amis singolar)
  • etc.
Për ël plural mascolin a esist ëdc la forma "mi, ti, si", coma evidensi ant la tula. Le doe forme a son echivalente, ma cand as deuvro coste ltime a-i nen da manca dl'artcol, përch a-i nen ambiguit.
I notoma che 'dc an Piemontis a-i la forma rinfors "prpi m, prpi t, ... etc. ... che a marca 'l possess.
Da ltim i disoma che j'agetiv "nstr, vstr" a peulo f 'l plural mascolin giontand na "...i" ("nsrti, vstri"), ma as treuvo 'dc invari al plural (mascolin).


anans c tula

Created using: Lightning HTML Editor Version 2.20.1997