I

Et michi conspicuum meritis belloque tremendum,
Musa, uirum referes, Italis cui fracta sub armis
Nobilis eternum prius attulit Africa nomen.
Hunc precor exhausto liceat michi sugere fontem
Ex Elicone sacrum, dulcis mea cura, Sorores,
Si uobis miranda cano. Iam ruris amici
Prata quidem et fontes uacuisque silentia campis
Fluminaque et colles et apricis otia siluis
Restituit Fortuna michi: uos carmina uati
Reddite, uos animos. Tuque, o certissima mundi
Spes superumque decus, quem secula nostra deorum
Victorem atque Herebi memorant, quem quina uidemus
Larga per innocuum retegentem uulnera corpus,
Auxilium fer, summe parens. Tibi multa reuertens
Vertice Parnasi referam pia carmina, si te
Carmina delectant; uel si minus illa placebunt,
Forte etiam lacrimas, quas (sic mens fallitur) olim
Fundendas longo demens tibi tempore seruo.
Te quoque, Trinacrii moderator maxime regni,
Hesperieque decus atque eui gloria nostri,
Iudice quo merui uatumque in sede sedere
Optatasque diu lauros titulumque poete,
Te precor: oblatum tranquillo pectore munus
Hospitio dignare tuo; nam cunta legenti
Forsitan occurret uacuas quod mulceat aures
Peniteatque minus suscepti in fine laboris.
Preterea in cuntos pronum sibi feceris annos
Posteritatis iter: quis enim damnare sit ausus
Quod uideat placuisse tibi? Fidentius ista
Arguit expertus, nutu quam simplice dignum
Effecisse potes quod non erat. Aspice templis
Dona sacris affixa pauens ut uulgus adoret:
Exime; despiciet. Quantum tua clara fauori
Fama meo conferre potest! modo mitis in umbra
Nominis ista tui dirum spretura uenenum
Inuidie latuisse uelis, ubi nulla uetustas
Interea et nulli rodent mea nomina uermes.
Suscipe, iamque precor, regum inclite, suscipe tandem
Atque pias extende manus et lumina flecte.
Ipse tuos actus meritis ad sidera tollam
Laudibus, atque alio fortassis carmine quondam
(Mors modo me paulum expectet! non longa petuntur)
Nomen et alta canam Siculi miracula regis,
Non audita procul, sed que modo uidimus omnes
Omnia. Namque solent, similis quos cura fatigat,
Longius isse retro: tenet hos millesimus annus
Solicitos; pudet hac alios consistere meta;
Nullus ad etatem propriam respexit, ut erret
Musa parum notos nullo prohibente per annos
Liberior: Troiamque adeo canit ille ruentem,
Ille refert Thebas iuuenemque occultat Achillem,
Ille autem Emathiam Romanis ossibus implet.
Ipse ego non nostri referam modo temporis acta,
Marte sed Ausonio sceleratos funditus Afros
Eruere est animus nimiasque retundere uires.
At semper te corde gerens properansque reuerti
Rex, iter hoc ingressus agam, tua maxima facta
Non ausus tetigisse prius. Magis illa trahebant;
Sed timui, me teque uidens atque omnia librans.
Ingenium tentare libet, si forte secundis
Cesserit auspiciis; solidis tunc uiribus alta
Aggrediar, namque ipse aderis, meque ampla uidebit
Inclita Parthenope redeuntem ad menia rursus
Et Romana iterum referentem serta poetam.
Nunc teneras frondes humili de stipite uulsi,
Scipiade egregio primos comitante paratus:
Tunc ualidos carpam ramos; tu nempe iuuabis
Materia, generose, tua, calamumque labantem
Firmabis, meritumque decus continget amanti
Altera temporibus pulcerrima laurea nostris.
Quae tantis sit causa malis, que cladis origo
Queritur: unde animi, quis tot tolerare coegit
Dura pererrato ualidas furor equore gentes,
Europamque dedit Libie Libiamque rebellem
Europe, alterno uastandas turbine terras.
Ac michi causa quidem studii non indiga longi
Occurrit radix cuntorum infecta malorum
Inuidia, unde oriens extrema ab origine mors est,
Atque aliena uidens tristi dolor omnia uultu
Prospera. Non potuit florentem cernere Romam
Emula Carthago. Surgenti inuiderat urbi;
Sed grauius tulit inde parem; mox uiribus auctam
Vidit et imperio domine parere potentis
Ac leges audire nouas et ferre tributum
Edidicit, tacitis intus sed plena querelis,
Plena minis. Frenum funesta superbia tandem
Compulit excutere et clades geminare receptas.
Angebant dolor atque pudor seruilia passos
Multa uiros, animisque incesserat addita duris
Tristis auaritia et nunquam satiabile uotum.
Permixte spes amborum optatumque duobus
Imperium populis: dignus sibi quisque uideri
Omnia cui subsint, totus cui pareat Orbis.
Preterea damnumque recens iniuriaque atrox
Insula Sardinie amissa et Trinacria rapta
Atque Hispana nimis populo,confinis utrique,
Omnibus exposita insidiis, aptissima prede
Terra tot infandos longum passura labores,
Haud aliter quam cum medio deprensa luporum
Pinguis ouis nunc huc rapidis, nunc dentibus illuc
Voluitur inque tremens partes discerpitur omnis
Bellantum proprioque madens resupina cruore.
Accessit situs ipse loci: Natura locauit
Se procul aduerso spectantes litore gentes,
Aduersosque animos, aduersas moribus urbes,
Aduersosque deos odiosaque numina utrinque,
Pacatique nichil; uentos elementaque prorsus
Obuia et infesto luctantes equore fluctus.
Ter grauibus certatum odiis et sanguine multo;
At ceptum primo profligatumque secundo
Est bellum, si uera notes: nam tertia nudus
Prelia finis habet modico confecta labore.
Maxima nos rerum hic sequimur mediosque tumultus
Eximiosque duces et inenarrabile bellum.
† Vltima sidereum iuuenem lassata procellis
Hesperia excussamque graui ceruice cathenam
Ausoniumque iugum Romanaque senserat arma.
Iam fuga precipites longe trans equora Penos
Egerat: horruerant animos dextramque tonantis
Fulmineam moresque ducis famamque genusque
Armorumque nouas artes atque orsa cruentis
Nobilitata malis. Vix tandem litore Mauro
Perfidus urgentem respectans Hasdrubal hostem
Tutus erat. Sic uenantum perterritus acrem
Respicit atque canum ceruus post terga tumultum,
Montis anhela procul de uertice colla reflectens.
Constitit Occeano domitor telluris Hibere,
Qua labor ambiguus uatum pelagique Columnas
Verberat Herculeas, ubi fessus mergitur alto
Phebus et estiuo detergit puluere currum.
Hic ubi non uis ulla manu mortalis, at ipsa
Omnipotens aduersa aditum Natura negabat,
Constitit atque auidis prereptum faucibus hostem
Indoluit. Vicisse parum; iam blandior egrum
Non mulcet Fortuna animum; Carthagine recta
Gloria gestarum sordebat fulgida rerum.
Nempe uidebat adhuc profugum longinqua tuentem
Lentaque semineci uibrantem spicula dextra.
Turbida quin etiam rumoribus omnia miscens
Fama procul nostro ueniens crescebat ab orbe
Arcibus instantem Ausoniis uolitare sub armis
Hanibalem, patrieque faces sub menia ferri;
Illustres cecidisse duces, ardere nefandis
Ignibus Hesperiam, atque undantia cedibus arua.
Vrgebat uindicta patris pietasque mouebat
Vt ceptum sequeretur opus. Nam sanguine seuo
Cesorum cineresque sacros umbrasque parentum
Placari, atque Itala detergi fronte pudorem,
Hic amor assiduum pulsabat pectora clari
Scipiade, in frontem eliciens oculosque iuuenta
Fulgentes calido generosas corde fauillas.
Anxia nox, operosa dies, uix ulla quietis
Hora duci: tanta indomito sub pectore uirtus!
Has inter curas, ubi sensim amplexibus atris
Nox udam laxabat humum, Tithonia quamuis
Vxor adhuc gelidumque senem complexa foueret,
Necdum purpureo nitidas a cardine ualuas
Vellere seu roseas ause reserare fenestras
Excirent dominum Famule que secula uoluunt,
Fessus et ipse caput posuit. Tum lumina dulcis
Victa sopor clausit; celoque emissa silenti
Vmbra ingens faciesque patris per nubila raptim
Astitit ostendens caro precordia nato
Et latus et multa transfixum cuspide pectus.
Diriguit totos inuenis fortissimus artus,
Arrecteque horrore come. Tunc ille pauentem
Corripit et noto permulcens incipit ore:
"O decus eternum generisque amplissima nostri
Gloria, et o patrie tandem spes una labanti,
Siste metum, memorique animo mea dicta reconde.
Optimus ecce breuem, sed que, nisi despicis, horam,
Multa ferat placitura, dedit moderator Olimpi.
Ille meis uictus precibus stellantia celi
Limina - perrarum munus - patefecit et ambos
Viuentem penetrare polos permisit, ut astra
Me duce et obliquos calles, patrieque labores
Atque tuos, et adhuc terris ignota Sororum
Stamina, tum rigido contortum pollice fatum
Aspicias. Huc flecte animum. Viden illa sub Austro
Menia et infami periura palatia monte
Femineis fundata dolis? Viden ampla furentum
Concilia et tepido stillantem sanguine turbam?
Heu nimium nostris urbs insignita ruinis!
Heu nuribus trux terra Italis! iterum arma retentas
Fracta semel, uacuisque iterum struis agmina bustis?
Sic Tybrim indomitum, segnissime Bagrada, temnis?
Sic modo, Birsa ferox, Capitolia despicis alta?
Experiere iterum et dominam per uerbera nosces.
Is tibi, nate, labor superest, ea gloria iusto
Marte parem factura deis. Hec uulnera iuro
Sacra michi merito, patrie quibus omne rependi
Quod dederat, quibus ad superos Mauortia uirtus
Fecit iter: non ulla, meos fodientibus artus
Hostibus atque abeunte anima, michi multa dolenti
Occurrisse prius tanti solamina casus,
Quam quod magnanimum post funera nostra uidebam
Vltorem superesse domi. Spes ista leuabat
Inde metus alios, hinc sensum mortis amare."
Talia narrantem percurrit et impia mestis
Vulnera luminibus totumque a uertice corpus
Lustrat adusque pedes: at mens pia prominet extra,
Vbertimque fluunt lacrime. Nec plura parantem
Sustinuit, mediisque irrumpens uocibus orsus:
"Heu heu! quid uideo? quisnam hec michi pectora duro
Confixit mucrone, parens? que dextra uerendam
Gentibus immerito uiolauit sanguine frontem?
Dic, genitor; nil ante queas committere nostris
Auribus." Hec dicens alto radiantia fletu
Sidera uisus erat sedesque implesse quietas.
Infima si liceat summis equare, marina
Piscis aqua profugus fluuioque repostus ameno
Non aliter stupeat, si iam dulcedine captum
Vis salis insoliti et subitus circumstet amaror,
Quam sacer ille chorus stupuit. Namque hactenus ire
Et dolor et gemitus et mens incerta futuri
Atque metus mortis mundique miserrima nostri
Milia curarum, rapide quibus optima uite
Tempora et in tenebris meliores ducimus annos:
Illic pura dies, quam lux eterna serenat,
Quam nec luctus edax nec tristia murmura turbant,
Non odia incendunt. Noua res, auremque deorum
Insuetus pulsare fragor, pietate recessus
Lucis inaccesse tacitumque impleuerat axem.
At pater amplexu cupido precibusque modestis
Occupat et grauibus cohibet suspiria dictis:
"Parce, precor, gemitu; non hunc tempusque locusque
Exposcunt. Sed uisa animum si uulnera tangunt
Vsque adeo, iuuat et patrios agnoscere casus,
Accipe; nam paucis perstringam plurima uerbis.
Sexta per Hesperios penitus uictricia campos
Nostraque signa simul Romanaque uiderat estas,
Cum michi iam bellique moras curasque peroso
Consilium, teste euentu, Fortuna, dedisti
Magnificum: infelix fido ut cum fratre uiritim
Solicitum partirer onus geminumque moranti
Incuterem bello calcar. Sic alite leua
Distrahimur tandem et scissis legionibus ambo
Insequimur late sparsis regionibus hostem.
Nondum plena colis iam stamina nostra Sorores
Destituunt fesse, iam Mors sua signa relinquit.
Illicet imparibus ueriti concurrere fatis
Fraudis opem dubio poscunt in tempore Peni.
Ars ea certa uiris et nostro cognita damno.
Celtarumque animos, quibus auxiliaribus arma
Fratris ad id steterant, pretio corrumpere adorti,
Persuasere fugam: nostrorum exempla per euum
Ante oculos gestanda ducum, ne robore freti
Externo, proprio non plus in milite fidant.
Obicit ille deos, ius, fas et inania uerba!
Raptim abeunt tacitoque uale. Vis quanta metallo est!
Di, Pudor, alma Fides, uni succumbitis auro!
Presidio nudata acies fraterna retrorsum
Auia constituit siccosque recurrere montes:
Hec uisa est spes una duci. Premit hostis acerbus,
Doctus ad extremum cedenti insistere tergo.
Me quoque iam magno distantem Punica tractu
Agmina cingebant, que clam nouus auxerat hostis
Improbus insultans. Visum et michi credere Fato.
Nequicquam: uetitum caro me iungere fratri;
Inferior numero multum tribus undique castris
Vallabar, multumque locis premebar iniquis.
Ferrum aderat; spes nulla fuge: quod Fata sinebant
Tempore in angusto, durissima pectora ferro
Pandimus atque Afras Herebo detrudimus umbras.
Ira dolorque dabant animos: ars bellica nusquam
Consiliique nichil. Ceu dum uelamina pastor
Fida gerens apibus bellum mouet improbus almis,
Nocte sub obscura trepidant, mox dulcia meste
Excedunt inopi substrata cubilia cera,
Inde ruunt ceceque fremunt, sparsoque uolatu
Importuno instant capiti; stat callidus hostis
Inceptique tenax, postque irrita uulnera uictor
Eruit extirpatque pie cunabula gentis:
Sic, que sola salus miseris et summa uoluptas,
Inuisam iaculis gladioque ultore cohortem
Tundimus et rabidas in uulnere linquimus iras.
Illi ex composito stabant, ceu flantibus Austris
Aerius consistit Erix atque astriger Athlas.
Quid moror? Incauti armorum sub nube uirumque
Obruimur: Fortuna suum tenet inuida morem
Auersata pios. Gelidus michi pectore sanguis
Heserat; agnosco insidias mortemque propinquam;
Nec michi, sed patrie metuens, pro tempore raptim
Ingredior dictis cuneos firmare labantes:
'Hac uia preclari, miles, patet ardua leti.
I duce me, quem sepe alias maiore profecto es
Fortuna, nunquam fama meliore secutus!
Non acies ferri, facies non obuia Mortis
Terreat: exiguo decus ingens sanguine Mauors
Obicit et caros illustrat cede nepotes.
Nosce genus, patriamque libens amplectere sortem.
Ignauum fortemque mori - ne tangere damno -
Nature lex una iubet. Breue tempus utrique:
Iam, licet et terre pelagique pericula cessent,
Vltro aderit suspecta dies. Hoc fortibus unum
Contigit, ut leti morerentur; cetera flendo
Turba perit lacrimasque metu diffundit inertes.
Hora breuis longe testis uenit ultima uite.
Ergo age, si Latio quicquam de sanguine restat,
Morte palam facito; nam dum Fortuna sinebat,
Vicimus et nostris exibant funera dextris.
At modo corporibus, - cedunt quando omnia retro -
Sit satis obstruxisse uiam. Per pectora nostra
Perque truces oculos uultusque in morte tremendos
Transcendant! talem libet his opponere montem,
His claustris uallare aditus! Sciat horrida ueros
Barbaries cecidisse uiros, et pallida quamquam,
Haud spernenda tamen Romana cadauera calcet!
Accelera, bene nata cohors - in limine Mors est
Inuidiosa bonis - Romanas semper ad aras
Cum lacrimis recolenda piis et ture perenni!'
Talibus accensi coeunt et grandinis instar
Scissa nube ruunt. In tela micantia primus
Et circumfusos feror irrediturus in hostes.
Consequitur deuota neci fortissima pubes.
Sternimur et morimur: paucis tot milia contra
Quid reliquum? Sed fata pii nunc ultima fratris
Expectas; neque enim Hesperia felicior ora
† Ille quidem extremo Fati de turbine frustra
Surgere conatus magne sub mole ruine
Oppressusque itidem. Nec mors magis ulla decebat
Altera quam fratris. Fuerat concordia uite
Mira, uel exiguis nunquam interrupta querelis:
Vna domus uictusque idem, mens una duobus,
Et mors una fuit. Locus idem corpora seruat
Amborum ac cineres. Huc tempus forte sub unum
Venimus. Hic nobis nulla est iactura uetusti
Carceris: ex alto sparsos contemnimus artus.
Odimus et laqueos et uincula nota timemus,
Libertatis onus. Quod non sumus, illud amamus."
Ille autem illacrimans: "Tua me, tua, care, profundo
Corde premit pietas, genitor. Sed mollis inersque
Vltio uerborum semper fuit ultima rerum.
Dic tamen hoc, o sancte parens: an uiuere fratrem
Teque putem atque alios, quos pridem Roma sepultos
Defunctosque uocat?" Lente pater ipse loquentem
Risit, et "O quanta, miseri, sub nube latetis!
Humanumque genus quanta caligine ueri
Voluitur! Hec" inquit "sola est certissima uita.
Vestra autem mors est, quam uitam dicitis. At tu
Aspice germanum. Viden ut contemptor acerbe
Mortis eat? Viden indomitum sub pectore robur
Et uiuum decus et flammantia lumina fronti?
Quin etiam a tergo generosum respicis agmen?
Hos michi defunctos audebit dicere quisquam?
Et tamen egregios humani sorte tributi
Efflauere animos ac debita corpora terre
Liquerunt. Cernis nitido uenientia contra
Purpureum radiare diem leta agmina uultu?"
"Imo" ait "eximie; nec quicquam dulcius unquam
Hos uidisse oculos memini. Sed nomina nosse
Est animus; tibi ne, genitor, contraria mens sit;
Per superos ipsumque Iouem, Solemque uidentem
Omnia, per Frigios, si qua est ea cura, Penates,
Per si quid patrie uenit huc dulcedinis, oro.
Aut ego fallor enim, aut quosdam hoc ex agmine noui,
Et mores habitusque uirum faciesque gradusque,
Insolitum licet ora micent, tamen ora recordor:
Vidi etenim et patria nuper conuiximus urbe."
"Vera quidem memoras. Fraus hunc modo rebus ademit
Punica terrenis. Periit congressus iniquo
Credulus etate heu! nimium Marcellus in illa
† Iste memor finis lateri latus admouet ultro
Nobiscumque libens celo spatiatur in amplo.
Crispinus longe sequitur, quem perfidus uno
Absumpsisse die tentauerat hostis; at illum
Languida dilate tribuerunt uulnera morti;
Alter ibi cecidit moriens, ubi furta latebant:
Inde leuis recte penetrans huc spiritus illic
Frigida carnifici dimisit membra cruento.
En Fabium! celo maiestas maxima tanti
Nominis et rerum iubet hunc habitare sereno.
Cerne ducem quantum! Licet hic Cunctator ab omni
Dictus erat populo, tamen ingens gloria tardis
Debita consiliis uiget. Hunc non flamma nec ensis
Eripuit Latio, sed dum magis arma premebant
Punica, tranquillum tulit huc animosa senectus.
Sed magis ardentemque animis pugnasque frementem
Cerne per insidias indigno funere Graccum
Corpore seclusum ualido et pollentibus armis.
Preterea Emilio nimium Sors inuida Paulo:
Aspice magnanimum terebrant quot uulnera pectus!
Cannensi Romana die defleta supremum
Fata putans renuit cladi superesse; sed ultro
Oblatum contempsit equum, multumque rogantem
Reppulit et 'Nimium' respondit 'uiximus. At tu
Macte animi uirtute, puer, discede tuumque
Victurum abde caput teque ad meliora reserua.
Dic Patribus muniant urbem; dic menia firment:
Condiscant extrema pati; namque improba seuas
Ingeminat Fortuna minas, hostisque cruentus
Victor adest. Fabio mea uerba nouissima perfer:
Dic me iussorum memorem uixisse suorum,
Dic memorem te teste mori. Sed Fata feroxque
Collega ingenti turbarunt cunta tumultu:
Nuda loco caruit Virtus; tulit Impetus illam.
Effuge dum morior, ne forsan plora loquendo
Sim tibi causa necis'. Dicentem talia ferro
Circumstant. Volat ille leuis: timor alleuat artus
Et plumas adiungit equo et calcaria plantis
Anxia sic genitrix, ubi nidum callidus anguis
Obsidet, hinc uise sese subducere morti
Optat, et hinc dubitat sua dulcia uiscera linquens
Infelix! pietas tandem formidine uicta
Cedit, et incussis serum sibi consulit alis,
Vicinaque tremens respectat ab arbore fatum
Natorum rabiemque fere, et plangoribus omne
Implet anhela nemus strepituque accurrit amico.
Sic ibat iuuenis memorandus, sepe retrorsum
Lumina mesta ferens: uidet ingens surgere campis
Naufragium; uidet immitem post publica Penum
Funera sacra ducis fodientem pectora diris
Ictibus; et celum gemitu pulsabat inani.
Quid moror? Innumeram licet inter noscere turbam
Cesorum hoc bello iuuenum patrieque cadentum.
Scilicet immenso studio dum ledere querit,
Ciuibus atque inopem spoliat dum fortibus urbem,
Compleuit celum nostris ferus Hanibal umbris."
Talia dum genitor memorat, suspiria natus
Alta trahens: "Licuit, fateor, cognoscere quicquid
Optabam magis, et uultus spectare meorum.
Cetera ni prohibes, nichil est sermone secundi
Patris amabilius". "Quin tu modo cominus" inquit
"Alloquere atque aures quamprimum inuade paratas."
His dictis, tulit ante gradum, frontemque modestam
Demisit, patruumque tenens sic incipit ore:
"O uenerande michi, uero nunquamque parente
Care minus, si uestra Deus dedit ora uidere
Mortales oculos, alti si limina mundi
Indignoque michi clarum reserauit Olimpum,
Da, precor, exiguam nostris affatibus horam,
Nam breue tempus adest moneorque in castra reuerti.
Occeani subnixa uadis ubi maxima Calpe
Impendet pelago celumque cacumine pulsat,
Illic me Romana manent modo signa, ducemque
Expectant. Rapidum hoc tandem instat limite bellum."
Suscipit amplexu iuuenem placidissimus heros,
Atque ita: "Si iussu superum mortalia celo
Membra uehis - nec enim tam magni muneris auctor
Alter erit: summum hoc equidem tibi contigit uni
Eximiumque decus -, quam de te concipiam spem
Dictu difficile est. Cui tantam numina uiuo
Concessere uiam? Nam ni diuinus inesset
Spiritus, haudquaquam hoc homini Fortuna dedisset,
Que faciles dispensat opes: archana uidere
Celica, uenturos longe prenoscere casus,
Et fatum prescire suum, spectare beatas
Has animas subterque pedes radiantia solis
Lumina et aduersos tam uastis tractibus axes;
Hec nunquam Fortuna dabit, quia cunta potenti
Sunt seruata Deo. Qui si te lumine tanto
Illustrat, quonam te alii dignentur honore?
Non ergo immerito: fractos passimque iacentes
Hesperie campis totiens despeximus hostes,
Vidimus et nostre uindictam mortis. Ab illa
Egregie pietatis habens per secula famam,
Quidlibet hic aude mecum; nam protinus aurem
Inuenis atque animum uacuum. Quin ocius ergo
Ingredimur fandoque breuem consumimus horam?"
"Dic" ait is: "si uita manet post busta, quod almus
Testatur genitor, sique hec est uera perennis,
Nostra autem morti similis, quid demoror ultra
In terris? quin huc potius, quacumque licebit,
Euolat assurgens animus tellure relicta?"
"Non bene" ait "sentis": "Deus hoc Naturaque sanxit
Legibus eternis, hominem in statione manere
Corporis, edicto donec reuocetur aperto.
Non igitur properare decet, sed ferre modeste
Quantulacumque breuis superant incommoda uite,
Ne iussum spreuisse Dei uideare, quod ista
Sunt geniti sub lege homines, ut regna tenerent
Infima, namque illis custodia credita terre
Et rerum quas terra uehit pelagusque profundum.
Ergo tibi cuntisque bonis seruandus in ista est
Carne animus propriamque uetandus linquere sedem,
Nobilibus curis studioque et amore uidendi
Promineat ni forte foras corpusque relinquat
Ac longe fugiat sensus seque ingerat astris.
Hic decet egregios animos, hic exitus est quem
Diuini fecere uiri meliora sequentes.
Sed dum membra uigent - breuis est mora -, suscipe nostri
Consilii quid summa uelit. Tu sacra fidemque
Iustitiamque cole. Pietas sit pectoris hospes
Sancta tui morumque comes, que debita uirtus
Magna patri, patrie maior, sed maxima summo
Ac perfecta Deo; quibus exornata profecto
Vita uia in celum est, que uos huc tramite recto
Tunc reuehat cum summa dies exemerit istud
Carnis onus pureque animam transmiserit aure.
Hoc etiam monuisse uelim, nil gratius illi,
Qui celum terrasque regit, dominoque patrique,
Actibus ex nostris, quam iustis legibus urbes
Conciliumque hominum sociatum legibus equis.
Quisquis enim ingenio patriam seu uiribus alte
Sustulerit sumptisque oppressam adiuuerit armis,
Hic certum sine fine diem in regione serena
Expectet uereque petat sibi premia uite,
Iustitia statuente Dei, que nec quid inultum,
Nec pretio caruisse sinit." Sic fatus amoris
Admouitque faces auido stimulosque nepoti.
Ecce autem interea uenientum turba, nec ulli
Nota fuit facies; habitus tamen omnibus unus
Sidereoque leuis fulgebat lumine amictus.
Augusta pauci procul omnes fronte preibant
Iam senioque graues et maiestate uerendi.
"Hec acies regum est, quos tempora prima tulerunt
Vrbis" ait "nostre; frons arguit inclita reges.
Romulus ecce prior, famosi nominis auctor,
Publicus ille parens. Cernis, dulcissime, quantus
Ardor inest animo. Talem uentura petebant
Regna uirum. Venit incessu moderatior alter,
Religione noua populum qui temperet acrem.
Hic uirtute prius patrie Curibusque Sabinis
Insignis, nostramque ideo transuectus in arcem est.
Aspice solicitum monitu ceu coniugis almas
Instituat leges et euntem diuidat annum.
Extulit hunc natura senem, primoque sub euo
Hanc habuit frontem, sic tempora cana genasque.
Tertius ille sequens, qua tu nunc uteris, omnem
Militie expressit regum fortissimus artem,
Fulmineus uisu, uictus quoque fulmine solo.
Quartus arat muros et Tybridis Ostia fundat,
Presagus quas totus opes huc conuehat orbis,
Biffida primeuo connectens menia ponte.
Frons quinti michi nota parum, sed suspicor illum
Quem nobis longe regem dedit alta Chorinthus.
Ille est haud dubie: uideo tunicasque togasque
Et fasces trabeasque graues sellasque curules
Atque leues faleras et cunta insignia nostri
Imperii, currusque et equos pompasque triumphi.
Illum autem numero quem cernis in ordine sextum
Seruilis solio regem transmisit origo,
Et nomen seruile manet, sed regia mens est.
Dedecus hic generis uirtute piauit et actis;
Condidit hic censum prior, ut se noscere posset
Roma potens, altumque nichil sibi nota timeret."
Finierat. Tunc ille iterat: "Si lecta recordor,
Romuleo cinxisse comas diademate septem
Audieram, totidem cognomina certa tenebam.
Alter ubi est igitur?" "Fili carissime," dixit
"Huc et luxus iners et dura superbia nunquam
Ascendunt. Illum sua pessima crimina Auerno
Merserunt, atrox animus nomenque superbum.
Hunc exposcis enim qui sceptra nouissima rexit
Rex ferus et feritate bonus; nam tristia passe
Hic Libertatis primum Vrbi ingessit amorem.
Quin tu animas letas melioraque regna tenentes
Cerne cateruatim, uere uirtutis amicos."
Tres simul ante alacres alternaque brachia nexi
Ibant. Hos leto celebrabant agmina plausu
Vmbrarum atque omni deuotum ex ordine uulgus.
Substitit admirans: "Que tanta est gratia," dixit
"Ista trium? Quis tantus amor connectit euntes?"
"Hos idemque parens eademque" ait "extulit aluus:
Hinc amor. His ipsis libertas credita quondam:
Hinc fauor. Heu iugulos et uulnera cruda duorum!
Aspice: utrique recens nitet ut generosa cicatrix
Pectore in aduerso! Populorum fata potentum
Tergeminis mandata uiris, ut sanguine pauco
Scilicet innumere cessarent funera gentis.
Diuisis exercitibus conspecta suorum
Aduersisque oculis sex ultima bella gerebant;
Libertas tunc nostra tremens similisque cadenti
Vnius ad fatum dubio sub Marte pependit:
Vnius est asserta manu. Germanus uterque
Occiderat, populoque nimis Fortuna fauere
Ceperat Albano; nisi tertius ille superstes
Integer et fratrum mortes et publica fata
Restituisset agens uictricia corpora campo,
Donec seiunctos spatio largoque cruore
Defectos plagisque graues et cursibus haustos
Impiger alterno iugulasset uulnere fratres.
Id recolens nunc exultat: gaudentque uicissim
Germani ad superos nec inulto funere missi.
At quibus imperium uirtus ea contulit, ultro
Circumstant memores. Sed quid per singula uersor?
Milia nonne uides spatiosum implentia celum?
Publicolam ante alios, tanto cognomine dignum,
Preclarum pietate ducem patrieque parentem."
Lumina uisendi cupidus flectebat, et ingens
Agmen erat iuxta, stabilem qua uergit ad Arthon
Lacteus innumeris redimitus circulus astris.
Obstupuit, queritque uiros et nomina et actus.
"Care nepos, si cunta uelim memoranda referre,
Altera nox optanda tibi est" ait: "aspice ut omnis
Stella cadit pelago, celumque reflectitur, et iam
Candidus Aurore meditantis surgere uultus
Vibrat et Eoa iam somnum diluit unda.
Iam pater admonuit fugientia sidera nutu
Ostendens, uetuitque moras. Hoc nosse satis sit,
Romanas has esse animas, quibus una tuende
Cura fuit patrie. Proprio pars magna cruore
Diffuso has petiit sedes, meritoque caduce
Pretulit eternam per acerba piacula uitam."


II

Talibus intentum pater arripit atque benigne:
"Tempus" ait "celo descendere. Gratia paucis
Huc uenisse fuit: patienter abire decorum est."
"Ne propera, precor, alme parens. Quin digeris" inquit
"Pauca michi dubio? certumque remitte futuri."
"O nate, exigui solatia temporis" infit
"Exigis. Ambigue subito tibi somnia noctis
Omniaque implicite uanescent uisa quietis:
Si qua animo memori uestigia forte manebunt,
Somnia uana tamen, mentemque errasse putabis.
Sed nequeo spreuisse preces. Dic, nate, quod angit
Te magis; et breuibus celeri te subtrahe Phebo."
"O genitor, si nota tibi diuina uoluntas,
Sique tibi ante oculos uenturum est cernere tempus,
Scire uelim quid Fata parent. Nam bella uidemus
Aspera terribili Latium quassantia motu.
Hanibal in foribus stat perfidus. Omnia retro
Versa cadunt. Nostro pinguescunt arua cruore.
Tot clari cecidere duces. Vos lumina tanti
Imperii tam magna duo cecidistis eodem
Tempore. Tunc Italis raptus regionibus est sol,
Magnaque sub gemina nutauit Roma ruina.
Quid superest? dominum quis nunc manet exitus Vrbem?
Corruet, an stabit? Quod si frustra arma mouemus,
Exime tot curas animo tantosque labores:
Somnum redde oculis et membris redde quietem.
Nam michi si, cogente Deo, patrieque cadendum est,
Quid iuuat obniti contra Fatoque prementi
Humanas afferre manus? Moriamur inermes!
Viuat et in toto regnet ferus Hanibal orbe!"
Non tulit indignantem animo pater optimus: "Imo,
Imo" ait "armato latronem pellere luscum
Finibus Ausonie dabitur. Discedet iniquo
Inde animo, metuetque alienam linquere terram
Sanguinis ac prede sitiens, at mesta suorum
Plebs metuens belloque nimis turbata propinquo
Hunc repetet retrahetque domum. Postquam Africa tanget
Litora, funesto ueritus confligere campo
Congressus uolet ante tuos. Tu furta caueto
Insidiasque uiri. Doceant te dira duorum
Funera barbarico confecta ferociter astu.
I tamen atque hostis crudelem conspice uultum
Et dictis intende aurem cautusque uigilque
Insidiosa senis uersuti percipe uerba.
Si renuis retrahisque pedem, michi crede, per Orbem
Aut timidus uideare alius aut forte superbus.
Ille quidem uaria tentabit flectere mentem
Arte dolisque nouis, dulcem per singula pacem,
Pacem iterans, pacisque tegens sub nomine fraudem,
Vnicus euersor pacis. Firmissime, persta
Propositumque tene. Nil de patrieque tuaque
Maiestate cadat! Fremet ille et tristia coram
Fata uidens, humiles uoces summissaque uerba
Ore dabit ficto: iuuenem semperque secundis
Assuetum casus uarios librare monebit
Fortune, ac multa ancipiti sermone tremenda
Proferet euentusque ducum. Cum nulla uidebit
Verba altum mouisse animum, tum tristis et ira
Feruidus, arma fremens bellumque, in castra redibit.
Pugna erit ambiguo quam spectent Fata fauore,
Cuius ad euentum toto timeatur in Orbe.
Sanctior his preerit castris, dux impius illis:
Hinc Virtus obiecta malis Cultusque modesti
Et Pudor et benesuada Fides Pietasque comesque
Iustitia et relique uibrabunt arma Sorores;
Inde Furor, Dolus et Rabies et nescia ueri
Pectora Contemptusque Dei feruensque Libido
Cecaque perpetuis crescens sub litibus Ira
Et scelerum species horrende ac nomina multa.
Victor eris bello tandem, uictoria nec te
Efferet; ast illum fortuna aduersa repente
Prosternet. Victus fugiet peregrinaque tanget
Litora, qua Grais Asiam regionibus estus
Hellespontiaci dirimit maris. Omnia tandem
Tentabit, regumque pedes indignaque supplex
Continget genua atque aliena precabitur arma,
Italicas ardens iterum ruiturus in oras,
Si Fortuna sinat. Nobis sed amicior illa,
Iam longis satiata malis, funesta retrorsum
Consilia euertet. Quid multa? Vagabitur exul
Pessimus et terras uirus disperget in omnes,
Romanos in morte petens. Ceu saxea seuum
Cum forte in triuiis tempestas obruit anguem,
Ille furit, moriensque minas uomit atque uenenum
Mille ligans caudam squamosaque corpora nodis,
Horrificus solo aspectu, postrema cruentus
Sibila languentesque oculos attollit et ipsum
Seuit in auctorem frustra: sic turbidus iste
Mille uias moribundus aget. Quo tempore forte
Publica dum perages mandata, uidebis inermem
Securus, faciemque trucem que terruit orbem.
Colloquio festiua dies uideatur amico,
Tantorum felix Ephesus sermone uirorum.
Fama quidem mendax falsa cum laude nefandos
Equat iniqua bonis. Facinus dum grande, tremendum,
Horrendum dictu inuenit, canit orba per Orbem,
Nec dirimit causas. Patriam iuuat ille cadentem,
Laudatur; multaque alius cum strage cruentas
Captat opes regnumque sibi iaciturus in auro,
Hic quoque laudatur. Laudabitur Hanibal atque
Scipio: posteritas mirabitur omnis utrumque.
Heu par dissimile et diuerso sidere terris
Illatum! At uulgus discernere quanta sit inter
Magnificum ac tetrum facinus distantia, nescit.
Quam subito miris animum uolet ille loquendo
Flectere blanditiis! seu sunt hec Punica semper
Pectora, seu laudem uirtus uel ab hoste meretur,
Precipue tam rara quidem. Verum illa iocosum
Qualiacumque tibi risum fortasse mouebunt;
Nil aliud. Sic ille graues in morte reflexus
Quum dederit falsaque animum spe pauerit amens,
Tandem Bithinica ruet imperterritus aula,
Dux atrox, Vrbique metum depellet et Orbi.
Hostis fata uides, tanto quem tempore tellus
Sustinet Ausonie. Quod si Romana requiris,
Pauca, sed e medio Fatorum intentus aceruo
Accipe. Procliuem faciet uictoria presens
Ad reliquas facilemque uiam, nullumque pudebit,
Quem teneat Carthago potens, apprendere portum.
Illa iugum populos et ferre tributa docebit.
Ilicet Etholus consurget uanus ad arma,
Proruet Anthiocus; fratris iunioris et illum
Vincitis auspiciis, teque orbis noscet Eous,
Vt Zephirus pridem ac pluuialis nouerat Auster.
Inde alia ex aliis nascentur bella, sed omnes
Vincet Roma minas et totum proteret Orbem.
Victa iugum regna excipient: sub legibus ibunt
Mox Galathe Macedumque furor; nil regia possunt
Nomina, nil patrum egregii prodesse labores.
Magnus Alexander totiens reuocatus ab urna
Si redeat, mea sit quenam sententia nosti:
Grecia cunta breui procumbet tempore uicta
Et male cesorum penas dependet auorum.
Hic placet et Glabrio et spectata modestia Memmi
Flaminiique animus, claris qui crescere factis
Incipit et tecum tentat certamina fame.
Res instant uarie, series quoque longa laborum:
Florida namque uiris uenit armipotentibus etas.
Hec michi iam Scauros, Drusos crebrisque Metellos
Insignes titulis et nomina clara Nerones
Protulit. Hoc olim ueniet de stipite ramus
Pestifer ac populis umbra nociturus iniqua.
Iam sensim assurgunt rigida uirtute Catones.
O utinam domus illa minus foret inuida nostre!
Surgunt Emilii, quorum de gente nepotem
Elige, qui nomen gestis mereatur auitum,
Relliquiasque tuas ferro consumat et igni,
Durior id meritis odioque accensus honesto.
Longius incedam; iamque hinc Sillamque ferocem
Pompeiosque graues animosaque pectora Bruti
Ante oculos habeo, stupeoque ubi condere ferrum
Audeat. Hinc rerum summa ad fastigia uentum est
Cesareumque genus toti dominarier Orbi
Preuideo. Quid cunta sequor? Non ditior unquam
Vrbs animis erit egregiis ducibusque supremis.
Crederet hoc aliquis? Campano raptus aratro
Vnus erit bello eximius, qui nostra sub Austrum
Signa ferat Libiamque iterum premat, inclita regum
Colla triumphali uictor fracturus ab arcu,
Bisque sub extrema Latium formidine soluat
Obsidione graui, calidaque reuersus ab ora
Atque Alpes subito iussus transire niuosas
Preter Aquas Sextas - dicunt sic nomine uallem -
Theutonicum insigni compescat strage furorem;
Post simili ardentes prosternat uulnere Cimbros.
Orbis in extremi latebras, ubi castra locasti,
Nunc, iuuenis memorande nouis per secula factis,
Magnus item iuuenis ueniet; nec dignior alter
Nomen habet magni. Hic Tagum Bethimque et Hiberum
Coget ferre iugum dominumque agnoscere Tybrim.
Hic idem nimia ciuem feritate rebellem
Contundet. Tibi nulla animum contingat honestum
Inuidia; atque alios patiaris ad alta uolare.
Nullus erit nullusque fuit cui gloria tota
Cesserit: illa nouis semper parat integra partem.
Vita breuis, rerumque uenit longissimus ordo.
Quid fiet, nisi queque suos produxerit etas
Venturis qui sponte uelint occurrere fatis?
Sufficeret cunti spatio si temporis unus,
Publica res poterat duce te contenta fuisse.
Tu siquidem letus mecum, dum bella gerentur,
Hic eris, et iuuenem egregium laudabis ab alto.
Pauca ex innumeris memoro: maiora supersunt
Gesta uiri, plectroque aliis maiore canenda.
Namque hic precipiti - sit fas dixisse - uolatu
Victor ab occasu discedens uictor ad ortus
Perueniet nomenque Italum super astra leuabit.
Omnia succumbent: multis Fortuna triumphis
Larga uolet ditare ducem; moderatior autem
Implendusque animus paucis, quod laurea triplex
Stringat honesta comas, quod ter sua Roma uerendo
Exstantem curru uideat, contentus abibit.
Hic et piratas pelago depellet ab omni:
Vincetur Iudea tenax, Armenia duplex,
Cappadoces Arabesque et lato corpore Ganges,
Persis et Arsacides: Rubroque a litore tandem
Omnia uincentes rigidam ueniemus ad Arthon.
Et glaciale solum, Tanaim et Meotida duram
Ripheosque procul tangemus in ethere montes.
Attriti longo fugient certamine reges
Et uitam simul et regnum bellumque perosi.
Caspia calcabunt uictores claustra, Sabeam
Turicremasque domos: intacti limina templi
Intrabunt cernentque aditi penetralia sacri.
Purpura non illos, non gemme aurumque mouebunt:
Thesauros inter medios mucrone trementi
Paupertas Romana uenit nec tangitur illis.
Insula non toto restabit libera ponto,
Non tellus seu pressa uagis seu stantibus astris.
Aula sub imperium ueniet ditissima Cipri,
Creta superstitionum ingens domus atque magistra
Euboicumque latus, Phebo Rhodus inclita et undis,
Tum salis Egei, celo uelut astra sereno,
Ciclades effuse medio, clipeusque potentis
Trinacrie et crasso diues Sardinia celo
Pauperiorque solo sed apricis Corsica saxis,
Et quicquid Tusco iacet equore, quicquid Hibero,
Quicquid et Adriaco. Sed quis cum classe frementem
Ibit in Occeanum? Fortissimus ille nepotum
Vnus erit magno semper cantandus in orbe,
Gallica qui uario complebit rura pauore
Et fluuios atri uiolabit sanguinis unda.
Inde procul celo et terra pelagoque repostos
Auricomos rapido calcabit Marte Britannos,
Stringet; et indomito luctantem gurgite Rhenum
Pontibus, hostilesque tenens cum milite fines
Tristia ceruleis Germanis bella mouebit.
O felix si forte modum sciat addere ferro!
Nesciet heu! noletque miser; sed turbine mentis
Victrices per cunta manus in publica uertet
Viscera, ciuili fedans externa cruore
Prelia et emeritos indigno Marte triumphos;
Me tamen infami tam multa decora furore
Commaculare pudet. Quam turpiter omnia calcat
Ambitus, ut totum imperium sibi uindicet unus,
Primus et exemplum reliquis, spolietque superbus
Erarium miserosque nouo legat ordine patres!
Hec et Pharsalicas mortes Ephireaque arma,
Thapsonque et Mundam et Capitolia sanguine tincta,
Omnia pretereo. Succedet maximus illi
Inde nepos clara ueniens a stirpe sororis.
Hic michi longinquos mittet sub legibus Indos,
Egiptumque ferox et barbara sistra mouentem
Vxorem Latii capiet ducis; inde per omnem
Fulminet ense diem, reges pede supprimat altos.
Hic parere ferum Romanis fascibus Histrum
Perdoceat, gemineque solum quod subiacet Vrse.
Hic Vrbem tribus inuectus do more triumphis
Edicet toti precepta incognita mundo,
Et summo celsus solio summissa uidebit
Sceptra sibi summosque duces atque agmina uulgi
Munera ferre omnes studioque ardere placendi.
Iam senior rigidos bello contundet Hiberos.
Vltimus ille labos: exhinc tranquilla sequuntur
Secula: tum gemini claudentur tristia Iani
Limina et erati iungentur cardine postes,
Inde grauem tumulo mittet ueneranda senectus
Digressum amplexu et dilecte coniugis ulnis.
Huius post cineres uideo Romana reuerti
Fata retro et pulcros prolabi ad turpia mores.
Hei michi! quid moreris? Tecum moritura propago
Nominis est nostri. Sed tu tibi debita nactus
Alta petes conuexa poli. Quid turba superstes,
Ludibrium mundi generisque infamia primi?
Tartara conspicient meriti Stigiosque recessus.
At nimium propero: uideo par nobile, natum
Atque patrem et gemino Capitolia leta triumpho.
Laurea bina uiret, duplex quoque purpura, currus
Non uideor spectare duos, contenta sed uno
It Pietas: noua res equidem et dignissima fama.
Corruet his ducibus Ierosolima, uictaque ferro
Inclita relligio. et gladiis perrumpere sacra
Fas erit et poterunt populi peccata mereri.
Vlterius transire piget; nam sceptra decusque
Imperii tanto nobis fundata labore
Externi rapient Hispane stirpis et Afre.
Quis ferat has hominum sordes nostrique pudendas
Relliquias gladii fastigia prendere rerum?"
Amplius urgentem quoniam frenare dolorem
Non poterat, rupit lacrimis et uoce loquentem:
"Quid miserum! pater alme, refers? Tantumne licebit
Fortune? Prius in Stigia conuulsa paludes
Astra cadent; prius ethereo arbiter Orci
Victor erit solio celique tonabit ab arce,
Africa quam Rome uictrix sua iura suumque
Nomen in eternum rapiat". Non longa dolentem
Passus ait: "Depone, precor, lacrimasque metumque:
Viuet honos Latius, semperque uocabitur uno
Nomine Romanum imperium; sed rector habenas
Non semper Romanus aget; quin Siria mollis
Porriget ipsa manum, mox Gallia dura, loquaxque
Grecia, et Illiricum: tandem cadet ista potestas
In Boream: sic res humanas Fata rotabunt.
Forte sub extremos annos mundique ruentis
Interitum ad proprias sedes Fortuna redibit.
Altius incumbes atque urbis cetera nostre
Fata petes. Vnum hoc de pluribus ille supernus
Abscondit sub nube Deus; sed, noscere quantum
Permissum est animi augurio, non uicta sub hoste
Roma ruet, nullique data est ea gloria genti,
Nulli tantus honor populo. Vincetur ab annis
Rimosoque situ paulatim fessa senescet
Et per frusta cadet. Nulla unquam, nulla uacabit
Ciuilique odio et bellis furialibus etas.
Tempus adhuc ueniet cum uix Romanus in urbe
Ciuis erit uerus, sed terras lecta per omnes
Fex hominum; tamen hec sese male sana cruentis
Turba premet gladiis, et ni fortissimus unus
Vir aliquis dignus meliori tempore nasci
Opponat sese medium frontemque manumque
Litibus ostendat, su quodcumque cruoris
Pectoribus miseris, per mutua uulnera fundant.
Hoc solamen habe: nam Roma potentibus olim
Condita sideribus, quamuis lacerata malorum
Consiliis manibusque, diu durabit eritque
Has inter pestes nudo uel nomine mundi
Regina. Hic nunquam titulus sacer excidet illi;
Qualiter annosum uires animusque leonem
Destituunt, sed prisca manet reuerentia fronti
Horrificusque sonus, quamquam sit ad omnia tardus.
Vmbra sit ille licet, circum tamen omnis inermi
Paret silua seni. Sed quis uel noscere certam
Audeat, aut rebus tantis prefigere metam?
Vis loquar? In finem, quamuis ruinosa, dierum
Viuet et extremum ueniet tua Roma sub euum
Cum mundo peritura suo." Sic fatus ab alto
Pectore suspirans tacuit, dextraque sequentem
Per nitidum conducit iter. Iam prona cadentis
Calcabant conuexa poli, gradibusque suprema
Linquebant leuibus. Qui lumine terga feriret
Lucifer altus erat; tamen una erat umbra duorum,
Athlantisque ruens de uertice plena propinqui
Cinthia conspecti splendebat ymagine fratris.
Hic iterum genitor sacro ueneranda resoluit
Ora sono. Stetit eximia dulcedine mundus
Captus et eternos tenuerunt astra meatus.
"Nate, prioris" ait "solamen et optima uite
Pars michi, qui leto cumulas nunc gaudia celo,
Quodque ego non rebar, facis ut spectando beatus
Mortalem uidear michi me felicior ipso,
Huc aures intende pias et pectora ueri
Plena refer. Mora nostra breuis, namque inuida noctis
Vmbra abiit, pelagusque operit iam fluctibus astra.
Omnia nata quidem pereunt et adulta fatiscunt;
Nec manet in rebus quicquam mortalibus; unde
Vir etenim sperare potest populusue quod alma
Roma nequit? Facili labuntur secula passu:
Tempora diffugiunt; ad mortem curritis; umbra,
Vmbra estis puluisque leuis uel in ethere fumus
Exiguus, quem uentus agat. Quo sanguine parta
Gloria? quo tanti mundo fugiente labores?
Stare quidem uultis, sed enim rapidissima celi
Vos fuga precipitat. Cernis quam parua pudendi
Imperii pateant circum confinia nostri?
Hec tamen heu quanto nobis extenta labore!
Nunc quoque quam multo uobis seruanda periclo!
Finge quod esse potest, et erit, nisi Fata benigni
Penitet incepti: totius sola sit Orbis
Roma caput, terris dominetur sola subactis.
Quid tamen hic magnum? tanto quid nomine dignum
Inuenis? Angustis arctatus finibus Orbis
Insula parua situ est, curuis quam flexibus ambit
Occeanus, uiden ut paruus cognomine magno?
Nec tamen hanc totam incolitis. Nam multa paludes,
Multa tenent silue; pars rupibus hispida torpet,
Parsque riget glacie; pars squalet inusta calore,
Serpentumque domos calidis tegit estus harenis.
Vtque simul totum uideas, huc lumina uolue.
Verticibus celi aduersos atque alta tenentes
Cernis stare polos, subiectaque cunta duobus
Perpetuo durata gelu? Prohibetur ab illa
Stirps hominum regione procul; nil nascitur illic
Quod uictum prestare queat. Qua semita solis
Latior, obliquusque uagis it circulus astris,
Ignibus arua rubent, mediusque exestuat ingens
Pontus et ardorem celi male temperat humor
Subditus. Huc olim Argolici finxere poete
Conuenisse deos, potuque ciboque refectos
Ethiopum cum rege grauis duxisse sub umbra
Athlantis placidam tranquillo numine noctem:
Quod fictum est ideo quia numina magna putabant
Sidera, que liquidis primum uescuntur in undis,
Ethiopum quas litus habet, mox fessa uidentur
Vergere ad occasus, ubi maximus eminet Athlas,
Vltima terrarum qui possidet: ille paratus
Excipit ac magno uenientia contegit antro.
Sed redeo: mediam uetitum est attingere zonam,
Etheris hinc etenim uos inclementia longe
Summouet; at circum flammis permixta tepescunt
Frigora; sic gemina mortales sede fruuntur.
Altera sed uobis est inuia: separat illam
Et calor et pelagus. Statio tantum unica restat
Parua, sed hec uasto nimis interrupta locorum
Desertoque habitu; linguarum dissona multum
Murmura, diuersi mores. Hec crescere famam
Impediunt; nulli toto cognoscier orbe
Contigit. Extrema quis erit bene notus in Artho,
Et Nili ignotum continget nomine fontem?
Quem sua Toprobani commendet gloria et idem
Litus ad Hibernum resonet? Mortalia quorsum
Vota ruunt? Amplam cupiunt diffundere famam;
Septa sed arcta uetant. Angusto carcere clausos
Somnia magna iuuant; at cum lux ultima somnum
Excutit ac tenebras adimit, tum cernere uerum
Heu miseri sero incipiunt, et tempora retro
Nequicquam aspiciunt, abeuntque amissa gementes.
Illa quoque in uobis ridenda insania mentes
Occupat: eternum cupitis producere nomen,
Secula demulcent animos numerosa, uenitque
Posteritas longa ante oculos; libet ire per ora
Doctorum extinctos hominum, clausosque sepulcro
Liberiore uia per mundi extrema uagari.
Viuere post mortem, uiolentas spernere Parcas
Dulcia sunt, fateor, sed nomine uiuere nil est.
Viuite sed melius, sed certius: ardua celi
Scandite felices, miserasque relinquite terras.
Hic uos uita manet, quam secula nulla mouebunt,
Quam nec tristis hiems, nec noxia torqueat estas,
Anxia solicitam quam non opulentia reddet,
Querula non mestam paupertas, pallida non mors
Obruet, haud nocuo uexabunt sidere morbi
Corporis atque animi. Sine tempore uiuite; nam uos
Et magno partum delebunt tempora nomen,
Transibuntque cito que uos mansura putatis.
Vna manere potest occasus nescia uirtus.
Illa uiam facit ad superos. Hac pergite fortes,
Nec defessa graui succumbant terga labori.
Quod si falsa uagam delectat gloria mentem,
Aspice quid cupias: transibunt tempora, corpus
Hoc cadet et cedent indigno membra sepulcro;
Mox ruet et bustum, titulusque in marmore sectus
Occidet: hinc mortem patieris, nate, secundam.
Clara quidem libris felicibus insita uiuet
Fama diu, tamen ipsa suas passura tenebras.
Ipsa tuas laudes etas uentura loquetur:
Immemor ipsa eadem, seu tempore fessa, tacebit
Immemoresque dabit post secula longa nepotes.
Magna geris, maiora geres, immensaque uictor
Conficies tu bella manu et dignissima fama:
Res multis laudata quidem laudandaque multis.
Cernere iam uideor genitum post secula multa
Finibus Etruscis iuuenem qui gesta renarret,
Nate, tua et nobis ueniat uelut Ennius alter.
Carus uterque michi, studio memorandus uterque:
Iste rudes Latio duro modulamine Musas
Intulit; ille autem fugientes carmine sistet;
Et nostros uario cantabit uterque labores
Eloquio, nobisque breuem producere uitam
Contendet; uerum multo michi carior ille est
Qui procul ad nostrum reflectet lumina tempus.
In quod eum studium non uis pretiumue mouebit,
Non metus aut odium, non spes aut gratia nostri;
Magnarum sed sola quidem admiratio rerum,
Solus amor ueri. Sed quid tamen omnia prosunt?
Iam sua mors libris aderit; mortalia namque
Esse decet quecumque labor mortalis inani
Edidit ingenio. Quos si tamen illa nepotum
Progenies seruare uelit, senioque nocenti
Vim facere ac rapido uigilans obsistere seclo,
Non ualeat, tam multa uetant; fatalia terris
Diluuia et populos uiolentior estus adurens,
Et pestes rerum uarie celique marisque,
Bellorumque furor toto nichil orbe quietum
Stare sinens, libris autem morientibus ipse
Occumbens etiam; sic mors tibi tertia restat.
Quot modo in extremo claros Oriente uel Austro
Esse uiros reris? tamen ad uos mittere nomen
Non potuere suum. Quot prima etate fuisse
Illustres famamque ausos sperare perennem,
Nunc tamen ignotos? Annorum, nate, locorumque
Estis in angusto positi. Que cunta uidentem
Huc decet, huc animos attollere. Vulgus inane
Viderit in terris quo te sermone loquatur.
Despice quisquis is est, et si mea iussa merentur
Te docilem, humanum, iubeo, contemne fauorem,
Neue ibi tantarum rerum spem pone tuarum.
Illecebris trahat ipsa suis pulcherrima Virtus.
Gloria si fuerit studiorum meta tuorum,
Peruenies equidem, sed non mansurus, ad illam.
Premia sin autem celo tua, nate, reponis,
Quo semper potiaris habes sine fine beatus
Et sine mensura. Quod si dulcedine fame
Tangeris et stimulis etiam nunc pungeris istis,
Quod preclara tuo stat gloria fixa labori
Polliceor: ueniet pretium tibi, nate, quod optas;
Illa uel inuitum, fugias licet, illa sequetur.
Vt sub sole uagum comitatur corporis umbra
Ipsa tui: quocumque gradum tu flexeris, illa
Flectitur et stat, si steteris; sic fama uolentem
Nolentemque simul sequitur. Sed numquid ineptum
Dixeris arenti gradientem in puluere, ut umbram
Aspiciat post terga suam? Non sanior ille est
Qui terit etatem frustra corpusque fatigat,
Aut animum curis onerat, nichil inde reposcens
Ni laudem et uanos populi per compita uentos.
Quenam igitur queres mea sit sententia. Dicam.
Ille eat ut metam teneat, licet inter eundum
Vmbra sequatur iter; Virtutis amore laboret
Hic alius, celumque sibi sit terminus, et non
Gloria, que meritos sequitur, uel spreta, labores.
Ergo age, nate, uiam, tibi quam super ardua monstro,
Ingredere, aut potius ceptum ne desere callem.
Publica res duce te uigeat, uictrixque supremo
Cardine Fortune sedeat. Spectabit ab astris
Quicquid ages placidus rex cunta tegentis Olimpi,
Letus honore tuo, sed nullo letior actu
Quam quod te patrie baculum superesse labanti
Nomen et hoc merito Scipionis habere uidebit,
Cognomenque aliud tibi quod tua facta parabunt.
Insuper id moneo, memorique hoc imprime menti:
Post studium recti patrieque parentis amorem
Proxima de caris tibi cura supersit amicis.
Pronus amicitias amplectere, quas tibi Virtus
Conciliat, partasque cole; hoc da, nate, roganti.
Rebus in humanis nil dulcius experiere
Alterno conuictu et fido pectore amici.
Est equidem e multis tibi nunc certissimus unus
Lelius. Archani sit conscius atque minister
Ille tui, rogat affectus pectusque profundum
Cernat inaccessum reliquis. Post tempore multo
Lelius alter erit domui claroque nepoti
Carus et eximio pariter coniunctus amore.
Hinc olim multi errabunt, parque omnibus unum
Lelius et Scipio celebrabitur inter amicos
Quos tulit extrema ueniens ab origine mundus,
Cum duo sint paria et longo distantia tractu.
Suscipe tu primum, nec, sis licet altus, amicum
Despice plebeium, quoniam de plebe uerendi
Surrexere uiri, quos nobilioribus equos
Viua tulit Virtus animusque parentibus impar."
Dixerat. Ille autem: "Tua per uestigia quamquam
Ingressus, nunquam patrio memor ipse decori
Defuerim. Tamen admonitus uigilantior ibo
Quo me, sancte, uocas, genitor. Sed multa monentem
Te fatum tacuisse meum, pater optime, miror".
Mestior ille: "Equidem! tua te, dulcissime, uirtus
Aspera cunta pati doceat. Quid Fata reseruent
Vltima preclaro malis nescire labori.
Ingratam patriam - piget heu narrare pudetque -
Experiare licet, facili contentus abito
Vindicta. Non arma tibi, non castra mouenda,
Etsi forte queas. Prestat quamcumque subire
Fortunam: patriam seruatam perdere noli
Et meritum uastare tuum. Fugat illa? recede.
Non reuocat? persta. Sed preclarissimus exul
Viuenti illatum moriens ulciscere uerbo
Dedecus, et patrie cineres atque ossa negato,
Ingratamque uoca, memorique inscribe sepulcro.
Hoc liceat tantum; tibi nil permiseris ultra.
Iamque uetor traxisse moras. Memor ergo parentis,
Nate, uale, et mitis surgentem dirige fratrem;
Isque uiam post te tua per uestigia seruet."
Dixit et equauit fugientia sidera cursu.
Interea lux orta super tentoria fulsit
Irrupitque ducis durum rubicunda cubile.
Bucina castrorum cecinit, sonituque tremendo
Attonitum subito somnusque paterque relinquit.


III

Impiger astriferum postquam Sol perculit axem
Et rapidos immisit equos, cessere trementi
Sidera cunta fuga. Consurgit maximus heros
Singula pertractans animo, que uisa per umbras
Intulerat nocturna quies: "Cur dulcia patri
Oscula non rapui? Cur uertere terga parantem
Non tenui prendique manu? Cur ista ruit nox
Tam cito, nec licuit placido sermone morari?
Multa petiturus fueram: quibus ultima campis
Agmina concurrant, seu qua regione profundi;
Quantum in amicitiis fidei; quam barbara regum
Pectora fida forent; quanam tellure sepulcrum,
Quodue genus mortis Sors imperiosa reseruet
Vel michi uel fratri; qui sit patruelis amati
Exitus aut fatum, nam pridem est cognita uirtus;
Omnibus an soli michi nunc iniuria care
Impendet patrieque nefas. At forsitan ista
Sit melius nescire michi, ne conscia finis
Aduerso retrahat Virtus sua carbasa uento.
I modo qua ceptum est, patrieque ignosce furenti;
Nescit enim quid agat." Sic secum fatus amicum
Acciri propere Lelium iubet. Illicet ille
Affuit, atque oculos tacitus frontemque uerendam
Suspiciens immotus erat. "Carissime Leli,
Magna animo uoluuntur" ait: "Que gessimus ambo
Sufficiant fortasse aliis; at quantula res est
Italicas inter clades miserandaque fata
Hispanas fregisse acies? Vacua ista periclo
Militia. Et quantum nostris est dedecus armis,
Ni ceptum peragatur opus! Timuisse uidemur
Horrifici ducis aspectum et longinqua petisse
Prelia non ausi patria concurrere terra
Meniaque obsesse defendere dulcia Rome.
Exiliumne fugamne hostes ciuesque uocabunt?
Nescio quid tibi nunc animi, quid roboris insit;
Sed mediocre aliquid nequeo sperare. Sit ergo
Incepisse aliis clarum et memorabile factum;
At michi nil satis est, aliquid dum restat. Iniquam
Hanibalem reuomentem animam prius ipse uidebo
Tot nostros placare duces, Carthago profundo
Perfida subsidet, quam pectoris ira quiescat
Alta mei; moriarque libens, dum tristia possint
Morte mea equari Penorum uulnera nostris.
Numquid iusta Deus pro nobis tela mouebit
Tantorum uindex scelerum? Num fulmina celo
Descendent? Num periure densissimus Athlas
Telluris clipeus, mundi tutela nefandi,
Cedet sponte loco radice reuulsus ab ima,
Serpentumque acies montesque immittet harene
Ardentis, facietque uiam spirantibus Austris?
Num piger infames contorto uertice muros
Bagrada discutiet gelido uiolentior Histro,
Scelestasque animas ultricibus obruet undis?
Vicimus: imbelles teneant licet arma lacerti,
Bella Deus peraget periuria crebra perosus.
Iam tamen hinc humeris onus hoc incumbere nostris
Prouideo, tedetque more, sed multa necesse est
Scrutari et longe uenientes cernere casus.
Africa tota odiis ardet: non litora portum,
Non domus hospitium prestat, non pabula terre.
Quocumque intendas oculos, hostilia cernas
Omnia. Que primum teneat naualia classis,
Miles agros? Vbi nostra duces tentoria figent?
Quis tutum monstrabit iter? Quis rura, quis urbes
Edoceat moresque hominum? Quis fluminis alti
Ad uada precedat trepidantes ire cohortes?
Singula sunt igitur studio tractanda sagaci.
Id primum tentare uelim, si barbara corda
Vlla fides habitat. Nomen fortasse Siphacis
Audisti. Cuntos illum precedere reges
Fama refert opibus, nec auorum sanguine quisquam
Altior incedit populisque uel ubere regni.
Is nobis tentandus erit: si fama Latini
Nominis et Libicos potuit penetrare recessus,
Flectetur forte alloquio precibusque benignis;
Barbara namque etiam nonnunquam gloria mulcet
Pectora et agrestes animos. Ea litora nobis
Hostilem in patriam transgressis - namque ea mens est -
Oportuna reor ceptoque accomoda bello.
Hec tibi cura datur, uir optime: nam tibi sermo
Dulcis adest placideque ingens solertia mentis.
Perge animum placare ferum et mollire loquendo."
Dixerat. Is raptum relegens a litore funem
Equoreas superat fauces, qua litus Hiberum
Diuidit a Libicis pelagi breuis estus harenis.
Illa dies Maura proram statione recepit.
Hinc propere ad regem
<>
Niueis suggesta columnis
Atria surgebant. Fuluo distincta metallo
Regia prefulgens
<>
Ordine gemmarum uario radiabat in orbem.
Hic croceos, illic uirides fulgere lapillos
Aspiceres altoque uelut sua sidera tecto.
Signifer in medio sinuosi tramitis arcu
Aureus obliquos supremo culmine cursus
Assidue faciebat. Ibi ceu lumina septem
Que uaga mundus habet, septem faber ordine gemmas
Clauserat ingenio, nondum lapis, optimus Athlas.
Tardior hec gelidoque seni magis apta placere;
Illa minax longeque rubens; ast illa benignis
Ire uidebatur radiis, tectumque serena
Luce coruscabat. Medio carbunculus ingens
Equabat solare iubar largoque tenebras
Lumine uincebat: mira uirtute putares
Hunc proprios formare dies, hunc pellere noctes
Solis ad exemplum. Post hunc duo lumina motu
Splendebant parili; sed quod rutilantius ibat
Spectando subitos animis spargebat amores.
Cornua de fusco sinuans adamante, deorsum
Impigra precipiti celerabat Luna meatu,
Atra quidem, at radiis circum illustrata supernis.
Hec supra horrificis diuersa animalia passim
Vultibus et uariis cernuntur sculpta figuris.
Cornibus intortis Aries stat in ordine primus
Deuexa in tergum facie, ceu mestus in undis
Horreat egregie fluitantia membra puelle.
Inde ferox Taurus faciesque imposta natanti
Stirpis Agenoree. Iuuenum mox clara duorum
Corpora, progenies Lede, par nobile Fratrum.
Quarta sed equorei species uenit horrida Cancri,
Quem frons prerapidi sequitur metuenda Leonis.
Post illum it uultu roseo pulcerrima Virgo.
At grauis hinc illinc extantia brachia Libre
Instabiles paribus compensant passibus horas.
Scorpius hinc cauda perlustrat tecta minaci
Ingentesque aperit Chelas; hinc Thessala monstra,
Semiuiri informis species, cui uultus et armi
Sunt hominis tensoque senex spectabilis arcu
Horrifer occursu pharetraque incinctus eburna,
Infima quadrupedis; iuxtaque assurgit in altum
Forma leuis Capree, rutilo cui cornua in auro
Effulgent fissoque riget pes ungue, bicornis.
Post ingens nudi effigies nimboque nigranti
Frons uelata hominis uelut ethere pronus ab alto
Fundat aquas; factoque natant in gurgite Pisces
Pectoribusque secant caudisque trementibus undas.
Signa poli duodena uago dum lumine raptim
Collustrant operique inhiant et cunta sequuntur,
Vndique fulgentes auro speciesque deorum
Et forme heroum occurrunt atque acta priorum:
Iupiter ante alios, augusta in sede superbus
Sceptra manu fulmenque tenens; Iouis armiger ante
Vnguibus Ydeum iuuenem super astra leuabat.
Inde autem incessu grauior tristisque senecta,
Velato capite et glauco distinctus amictu,
Rastra manu falcemque gerens Saturnus agresti
Rusticus aspectu natos pater ore uorabat;
Flammiuomusque draco caude postrema recurue
Ore tenens magnos sese torquebat in orbes.
Nec procul ingenti diffundens cornua giro
Atque agilem arcendis Neptunus ferre tridentem
Cernebatur aquis pelagoque natabat in alto,
Tritonumque greges Nimpharumque agmina circum
Errabant procul equoreum uenerantia regem.
Huic quoque iussus equus percusso emergere saxo
Litoream pedibus rapidis pulsabat harenam.
Proximus imberbi specie crinitus Apollo:
Hic puer, hic iuuenis, nec longo tempora tractu
Albus erat: sacer ante pedes rapidusque fremensque
Stabat equus, quatiensque solum mandebat habenas.
At iuxta monstrum ignotum immensumque trifauci
Assidet ore sibi placidum blandumque tuenti.
Dextra callem, sed leua lupum fert atra rapacem,
Parte leo media est, simul hec serpente reflexo
Iunguntur capita et fugientia tempora signant.
Necnon et cithare species angusta canore
Icta uidebatur sonitum perducere ad aures;
Et pharetra atque arcus uolucresque in terga sagitte,
Cirreoque ingens Phiton resupinus in antro.
Hic etiam Grais Italisque optanda poetis
Dulcis odorifere lauri uiridantis in auro
Vmbra nouem placido refouebat tegmine Musas.
Illas carminibus uarioque manentia cantu
Sidera mulcentes alterna uoce putares.
Frater it hunc iuxta iunior; frons ipsa fatetur
Argutum, uirgamque gerit serpentibus atris
Intextam, caput insigni exornante galero,
Circumdantque pedes nitidis talaria plumis.
Gallus adest uigil et curuo cadit Argus ab ense.
Ad leuam noua sponsa sedet facieque superbit
Egregia et rare letatur imagine dotis.
Hec prope Gorgonidum stat fabula nota sororum,
Anguicomumque caput fraterna Perseus arpe
Obtruncans fixus speculo et ceruice reflexa,
Marmoreusque senex atque ortum sanguine monstrum
Alatus sonipes et Musis fons sacer almis.
Necnon funerei post hec Mauortis imago
Curribus insistens aderat furibunda cruentis:
Hinc lupus, hinc rauce stridentes tristia Dire;
Cassis erat capiti fulgens manibusque flagellum.
Hinc ignominiam compertaque furta dolose
Coniugis aspiciens Vulcanus abire parabat,
Sed pede tentus erat claudo; quem turba deorum
Vidit et obliquum riserunt astra maritum.
Cornua tollentem celo facieque rubentem
Pectora sideribus distinctum Pana uideres:
Hispida crura rigent, pedibus terit antra caprinis
Et pastorali baculum fert more recuruum;
Texta sibi ex calamis sonat ingens fistula septem.
Parte alia sua sceptra gerens regina dearum
Cara Iouis soror et coniunx augusta sedebat;
Huic sublime caput uelatum est nube decora,
Discolor aspectu quam circum amplectitur Iris,
Pauonesque pedum domine uestigia lambunt.
Proxima terrifice species armata Minerue
Virginis, ut perhibent, dextre cui longior hasta
Et cristam galea alta mouens: hanc Gorgonis ora
Cristallinus habens clipeus tegit; inque tenebris
Prospectante dea uolitat nocturna uolucris,
Cecropiusque noua frondescit campus oliua.
Hec cerebro prognata Iouis Venerisque pudendum
Illudit genus et primordia feda sororis.
Nuda Venus pelagoque natans, ubi prima refertur
Turpis origo dee, concam lasciua gerebat
Purpureis ornata rosis, uolucresque columbas
Semper habens, nudisque tribus comitata puellis,
Quarum prima quidem nobis auersa, sed ambe
Ad nos conuersos oculos uultusque tenebant
Innexe alternis percandida brachia nodis.
Nec puer alatus nec acutis plena sagittis
Post tergum pharetra deerat nec mortifer arcus.
Ille unam ex multis iaciens in Apolline fixam
Liquerat: hic superi rumpebant astra fragore;
Trux puer in gremium care genitricis abibat.
Inde choris Driadum nemus omne Dyana replebat;
Horeades Faunique leues Satirique sequentes
Plaudebant in circuitu, multumque Dyane
Dilectus uiridi stertebat cespite pastor.
Fonte, miser, nitido pulcherrima membra lauantem
Viderat Actheon: rapido mox ipse repente
Dente canum laceratus erat. Sibi cerua cadebat
Sacra. Dea in Scithica non sic placabilis ara.
Vltima sed mater Cibele, cui gratior Yda
Nulla fuit tellus, magno grandeua sedebat
Corpore consistens, claui sceptroque uerenda:
Vestis honor uarie, Frigiisque ex turribus altam
Gestabat capiti sobolis fecunda coronam.
Namque omnes peperisse deos ipsumque Tonantem
Hanc ueteres memorant. Liceat sed uera fateri,
Hec eadem seuos utero uariante Gigantes
Protulit, infandas mundo per secula pestes.
Curribus hec agitur domita ceruice leonum.
At procul inferni moderator turbidus orbis
Sulphureo insistens solio tenebrosa regebat
Tartara; quem iuxta coniunx inamena sedebat
Rapta olim, ut fama est, Sicule sub uallibus Ethne.
Hic dolor, hic gemitus animarum admissa luentum,
Et claustris distincta nouem pallentia regna
Cernuntur, Stigiique nigre stant gurgitis unde.
Tristior has Acheron fluctu perlabitur atro
Concretam limo cogens fluitare paludem;
Cocytusque gemens lacrimoso flumine Auernum
Circuit hinc oriens et ripis antra pererrat
Vmbrarumque choros; necnon Flegetontis adusta
Gurges aqua tacitique lacus obliuia Lethes
Funduntur, tristique animas qui transuehat amni
Puppe senex fusca residet remoque gubernat.
Hec rex cunta uidet Stigius cum coniuge torua
Per tenebras longe aspiciens et lurida pascit
Lumina suppliciis uariis, seuoque ministros
Imperio exagitat; cui Mors cui tristia queque
Et Furie et torto famulantur stamine Parce,
Sub pedibusque triceps iacet atre ianitor urbis.
Hec uariis insculpta modis atque ordine miro
A superum regnis centrum perducta sub imum
† Lelius aspiciens, puro nil uilius auro
Agnoscit pedibusque premit que cara putantur.
Inde procul magne transcursis finibus aule
Peruenit ad regem. Solio tunc ille superbo
Surgit et amplexum cupide petit hospitis. Inde
Considunt. Placido mox Lelius incipit ore:
"Optime rex, tanto quem Sors dignatur amico,
Quantum non alium rediens Sol litore ab Indo,
Dum petit Hesperium despectans cunta cubile,
Aut uidet aut uidit, mens aut, nisi ceca, uidebit,
Suscipe; ne uanas abeant mea uerba per auras.
Maximus in magno Scipio notissimus Orbe
Te saluere iubet. Si quid sanctumque piumque
Est usquam, si pura fides, si cura decoris
Durat apud gentes, populo sunt largiter uni
Omnia; sed populi summam uir possidet unus.
Roma caput rerum: Scipio dux summus in illa est.
Haud equidem conficta cano. Nunc ille tuam, rex,
Poscit amicitiam. Vidisti qualia Penis
Pectora sint, quam fluxa fides. Michi crede, secundos
Bellorum euentus si, quos Deus ille deorum
Auertat, Fortuna daret, tibi pessima regni est
Conditio et multis obnoxia uita periclis.
Et modo terror eos, non spiritus ullus amoris
Continet. At nulla Romanis certior ars est
Quam seruare fidem; nil illa est carius: ample
Diuitie nobis dulces numerantur amici.
Testis adest paruo distans Hispania tractu,
Testis et Ausonia est; at tu nunc, Africa, nostram
Experiare fidem et Populi promissa togati.
Ipse tibi nostra nichil oportunius usquam
Cernis amicitia. Procul absumus, unde timeri
Tedia rara queant. Si poscimur, ampla paratis
Classibus exiguo transmittimus equora uento:
Nostra, ubi tempus erit, medio radiantia campo
Improuisa tuis occurrent hostibus arma.
Preterea, nisi seua uiam, quam sternimus, ultro
Obstruit ac medios Fortuna intercipit actus,
Fixa, manet Populo sententia tollere turbas
Regum atque indignis sceptrum extorquere tyrannis,
Omnia ut ad paucos redeant; nam rege sub uno
Optimus est patrie status et male uiuitur inter
Regnantum sine lege greges. Tunc Africa tandem
Omnis ad unius redeat moderamina regis.
Cetera pretereo: nam quis te dignior alter
Litus Athlanteum Rubrasque interiacet undas?
Munera quin etiam ne despice fortis amici.
Is tibi namque Apulis rapidum sub finibus ortum
Mittit equum bellis habilem, qui cursibus Austros
Equat et infesto uenientia tela Tonante.
Iungit equo phaleras niueoque monilia collo
Aurea Samnitico quondam prerepta tyranno.
Addit et arma uiro rigidis fortissima uenis
Quas aperit uario prefertilis Ilua metallo.
Aspice nigrantem galeam gladiumque nitentem;
Aspice quam tutum tegit ingens lamina pectus,
Vt faciles ocree, uariis ut purpura bullis
Intertexta micat ferrumque obnubit opacum,
Ferreus ut fuluo stimulus splendescat in auro,
Vt procul hasta ferit, clipeusque ut uulnera curuo
Excutit obiectu calibum. Romana deinceps
In bellum fer signa, precor. Felicibus ista
Sumpseris auspiciis magni Scipionis amicus.
Hoc petit ille uolens, hoc te tua Roma precatur.
Iunge fidem fedusque feri. Sit faustus utrisque
Iste dies gemina semper celebrandus in ora
Europe Libieque bonus." Sic ille locutus
Conticuit, uocemque simul uultumque remisit.
Tum rex blandus ait: "Vestrum, Romane, libenter
Propositum amplector, nec amici munera tanti
Despicio uestramque fidem. Sed iungere fedus
In partemque noui subito transire pericli
Sponte mea uereor, nisi primum cernere coram
Magnanimum facis ipse ducem. Michi summa uoluntas
Victricem tetigisse manum, que federis obses
Fida sit et pignus uenture in secula pacis.
Scimus quanta quidem uirtus, quam clara per Orbem
Fama uiri: nullus Romano illustrior usquam
Viuit in imperio, nullusque potentior alter
Flectere uoce animos et pectora fronte mouere.
Tangimur et meritis et nomine tangimur ipso;
Optamusque ducis congressum: dextera dextre
Hereat atque oculis oculi, permixtaque uerbis
Verba sonent faciatque fidem presentia fame.
Nam neque usque adeo sunt corda ferocia nobis,
Pectore sub nostro nec mens tam barbara uiuit,
Vt non pulcra oculos moueant, spectataque Virtus
Illiciat capiatque animos. Me maxima regni
Cura tenet dubii, finesque excedere auitos
Circumfusa uetat regio fecunda tyrannis.
Iuissem uisurus eum, nec gloria facti
Parua foret, tantum quesisse per equor amicum.
Ille igitur quem degeneris non lenta morantur
Frena metus, quem ferre mali patientior etas
Aspera queque monet, si nostri est cura - per undas
Tuta uia est - sociam, si quid michi credis, ad aulam
Colloquium petat et sermone fruatur amico.
Interea tamen ad nostras accedere mensas
Vmbra monet crescens et pars extrema diei."
Dixit, et exurgens solio dextramque benigne
Apprendens, stratis sublimem ex more locauit
Purpureis. Notum mox ampla per atria signum
Dat tuba. Conueniunt famuli, turmeque frequentes
Discurrunt. Non una dapes: non pocula simplex
Cura fuit uariare uiris. Pars aurea gestant
Vasa manu, pars cristallo splendentia puro;
Ast alii effossos gemma crateras in ampla
Implebant spumante mero, quod miserat olim
Ipsa parens Meroe Phebo succensa propinquo.
Ardescit splendore domus fremituque redundat.
Talis apud mensas - nisi testem spernis Homerum -
Cena fit Alcinoi: sedet illic blandus Vlixes,
Lelius hic hospes mellito affabilis ore.
Vixdum finis erat dapibus, cum comptus in ostro
Astitit ante oculos iuuenis patrioque canoram
Increpuit de more liram. Dulcedine mira
Obstupuere omnes. Sonitum mox uerba secuntur:
"Maximus Alcides, postquam fera monstra per orbem
Perdomuit fecitque uiam sibi uiuus ad astra,
Euacuans saltus Nemeos Lernamque paludem
Terribilesque diu umbrosi colles Erimanthi,
Faucibus Hemonie scissis clarisque duabus
Vrbibus euersis stratisque bimembribus altis
Et ceso Gerione ferox dignatus ad istas
Ferre gradum terras et nostra pericula tandem
Discutiens, patriis Antheum extinxit in aruis.
Libertas hinc nostra uenit: teterrima pestis
Herculea compressa manu tuta omnia late
Liquit et insolitis patuerunt rura colonis.
Omnibus exactis, pacati conscius Orbis
Ipse sibi, limenque petens interritus Orci,
Cominus horribilemque ausus spectare Megeram,
Haud procul a nostris memorandum finibus alte
Erexit geminas pelago turbante Columnas,
Vtque pererrati foret illic terminus Orbis
Edixit; fueratque diu, sed nuper ab Ortu
Vesanus ueniens iuuenis conuellere metam
Est ausus, nomenque ideo mutare nequiuit
Herculis auctoris, Libie cui rura tenenti
Longeuus nimioque Athlas sub pondere fessus
Deposuit celum ac stellas; sic ipse quieuit.
Nec sibi longa quies, nam mox dulcedine captus
Heu miser! atque oculos ausus uidisse Meduse
Vertitur in scopulos. Nunc stat quem cernimus ipsi
Magnus et ingenti tellurem contegit umbra
Immensoque iacet spatio porrectus et astra
Vertice tangit adhuc. Illum nix hospita semper
Et nimbi atque aure quatiunt et fulmina et imbres.
Non tamen ipse diu post casum mansit inultus;
Vltor ab Archadia nam Palladis arte tremendi
Colla tulit monstri. Libicas cruor ille nefanda
Infecit sanie tabi stillantis harenas:
Sic nocuit mundo uiuens moriensque Medusa.
Post regina Tyro fugiens his finibus ampla
Menia construxit magnam Carthaginis urbem.
Ex re nomen ei est. Mox aspernata propinqui
Coniugium regis, cum publica uota suorum
Vrgerent, ueteris non immemor illa mariti,
Morte pudicitiam redimit. Sic urbis origo
Oppetiit regina ferox. Iniuria quanta
Huic fiat, si forte aliquis - quod credere non est -
Ingenio confisus erit, qui carmine sacrum
Nomen ad illicitos ludens traducat amores!
His igitur fundata modis urbs tempore creuit
Exiguo; at rebus semper coniuncta secundis
Inuidia exciuit ualidas in prelia gentes.
Tunc acres uixere uiri, quos inter amore
Insignes patrie fratres Carthago Philenos
Nunc colit extinctos numerumque auxisse deorum
Extimat ac gemini ueneratur numinis aram.
Hi patrie uitam cupidi si forte negassent,
Plura Cireneo cecidissent milia campo.
Vltima nunc bellis agitur feruentibus etas,
Nec mare quod seuit medio, nec iuncta Caribdi
Scilla rapax Italis Penos a finibus arcet.
Hanibal eterno dignus cognomine montes
Perfregit Latios atque inuia rupit aceto
Saxa prius strauitque uiam legionibus aptam
Hic ubi siluestres soleant titubare capelle.
Concursum est totiens: iam sanguine rura madescunt,
Iamque rubent fontes, Italis iamque altior aruis
Exerit herba caput, subito demissus ab astris
Cum iuuenis memorandus adest patrieque ruinas
Fert humero. Videt hunc claris Hispania factis,
Africa iamque audit. Sic nunc incerta duorum
Stat Fortuna ducum, sic iam sub pondere nutat.
Finis erit quem Fata dabunt; sed magna parantur."
Huc ubi perduxit carmen, citharista repente
Subticuit digitoque liram percussit inanem.
Plausus ad hec sequitur procerum populique fauentis.
Rexque iterum: "Libicos audisti ex ordine casus,
Hospes", ait "nostreque uides primordia gentis.
Gratia si dictis est debita, uestra retexe
Principia uestrosque duces." Hic leniter ille
Subridens "Quam congeriem, rex optime, rerum
Exigis! an breuiter nostros audire triumphos
Forte putas? Breuior narrantibus exeat annus;
Tu petis anguste conferri in tempora noctis,
Cuius magna retro pars est. Tum lingua uolentem
Deserit: impediunt cure somnusque laborque.
Non uacat hec inter tempus sermone tenere.
Quis facile Italiam per secula longa frementem
Tuscorumque acies et tot Samnitica bella
Ac totiens uerso fugientes agmine Gallos
Explicet? aut nostros et in hac tellure labores
Et pelagi medio, quo Fors contraxerat ambas
Protinus infesto coeuntes remige classes?
Aut quas infelix passa est Hispania clades,
Plena cadaueribus nec habentia flumina cursum,
Assidueque nouis fumantia cedibus arua?
Que nostri fecere duces. Annalibus altis
Tantarum capitur uix pars millesima rerum;
Quos, si forte iuuat, Tarpeia mittet ab arce
Scipio transcriptos. Ibi nam custodia templi
Publica nostrorum seruat monimenta laborum.
Illic multa leges, que, sint licet ampla, putato
Esse minora tamen uero. Nec teste citato
Est opus: acta patent. Scriptorum copia nunquam
Romano fuit in populo, quos Graius abunde
Orbis habet. Nostris facere est quam scribere multo
Gratius atque aliis laudanda relinquere facta
Quam laudare alios. Quin angustissima libris
Si quibus interdum uideas que gessimus, illos
Externe scripsere manus. At Greca Latinis
Addita res nequeunt tantas equare loquendo
Ingenia: hoc uestro maneat sub pectore certum.
Nunc quantum nocturna patet sermonibus hora,
Principia expediam. Teucrorum a sanguine longe
Gentis origo uenit, uictrix quem Grecia bello
Dicitur ad patrios muros sparsisse bilustri:
Et fortasse aliquis iam tanti criminis ultor
Natus in Italia est. Sed nunc ad cepta reuertor.
Naufragio ex tanto uixque ex tot milibus unus
Integer enauit sine crimine. Namque ubi Troie
Matris adhuc Frigio fumabat litore bustum
Iamque cinis facilem incipiens glomerare fauillam,
Inclitus et claris multum spectatus in armis
Dux Anchisiades, cui non uia prona salutis
Viribus aut propriis aut urbibus esset amicis,
Destituit patriam lacrimans caramque cubilis
Consortem, et passus terra casusque tremendos
Erroresque uagos et mille pericula ponti,
Impiger Ausonias tandem tamen attigit oras:
Isque, ubi belligerum Latii sensere coloni
Troiugenam, externoque uiro Lauinia pactos
Reddidit amplexus, sacro pia flumine membra
Deseruit moriens. Puer hunc excepit Iulus
Succedens illumque alii. Sic omnia regum
Tempora fluxerunt, Longam qui menibus Albam
Sub sceptris habuere suis, ad Tybridis undam
Donec magnanimus posuit noua menia pastor,
Vltor aui, uindex scelerum, quem nostra parentem
Dixit et ethereas defunctum traxit ad arces
Posteritas, raptoque tulit sua thura Quirino.
Fundamenta uides urbisque exordia nostre.
Quos tibi nunc sermone duces, que nomina fando
Exequar? Innumeram uideo concrescere turbam,
Precipue ex quo Libertas tulit ampla uirorum
Semina nobilium et tranquilla pauit in urbe
Ingentes animas. Stellate sidera noctis
Et pelagi fluctus et harenas litoris ante
Enumerem, quam cunta quibus mea Roma superbit
Nomina clara ducum: Curios fortesque Camillos
Et Paulos bello claros Fabiosque trecentos,
Quos simul una dies patrie subduxit egenti,
Torquatosque truces, Lepidos durosque Catones,
Fabricios modico contentos, indita cursu
Nomina, queque dedit celo demissa uolucris,
Marcellosque animi illustres Graccosque feroces
Et Regulos fidei plenos, que nomina belli
Fama tulit pridem uestras, ni fallor, ad aures,
Et qui magna procul transcendunt omnia, summos
Scipiadas, quos alma domus Cornelia celo
Extulit atque hominum superis equauit alumnos,
Vnde ducum dux ille genus trahit. Est michi magnus
Enumerare labor uel nomina sola domorum:
Quod si gesta uelim percurrere digna relatu,
Quantus erit? Non usque adeo michi ferrea lingua est,
Nec tibi sint aures. At ne fortasse putetur
Exemplo caruisse fides quam uestra Philenis
Fratribus altisono cecinerunt carmina cantu,
Pauca sed e pleno longe repetentur aceruo.
Namque olim, aut uento terram impellente latenti
Aut causa quacumque alia, prerupta uorago
Romano patefacta foro conterruit Vrbem.
Stabant attoniti pleno circum agmine Patres:
Vndique solicitum pregrandia uoluere saxa
Vulgus anhelabat; pars conuectare canistris
Tellurem magnasque trabes. Nil molibus illis
Cum fieret, simul ira deum manifesta moueret,
Consilio superum uisum est compescere pestem.
Dum pauidi responsa petunt, consultus aruspex
'O preclara nouis gens' inquit 'territa monstris,
Hoc specus explendum est non qua ratione putatis.
Quid iuuat aggestu lapidum et telluris inani
Flectere uelle deos? Non si Tarpeius in imas
Sexque alii latebras descendant ordine colles,
Ac super incumbat grauis Appenninus et Ethna,
Finis erit. Sunt que uobis pretiosa dehiscens
Fossa petit: paucis plenus concurret hiatus'.
His dictis riguere animi, pallorque per omnes
Mestus erat: multi gemmas aurumque ferebant
Argentumque alii, namque hec meliora putantur
Inter inexperta et uerorum ignara bonorum
Corda hominum, quos ceca ligat terrena cupido
Nigraque corporei quos carceris occupat umbra.
Vnus ibi ante alios iuuenum fortissimus alte
Exclamat: ' Que tanta animis ignauia, ceci?
Vilia pro caris, pro magnis parua tulistis.
Nil opus est auro, fedis quod terra cauernis
Euomit, aut lectis inter deserta lapillis.
Vnum ego uos moneo: nobis uirtute uel armis
Nil melius tribuisse deos: hec summa profecto,
Hec uere Romana bona, et si summa reposcunt,
Arma uirumque dabo! ' Dicens hec lumina celo
Erexit, templumque Iouis quod presidet arci
Suspiciens tendensque manus sursum atque deorsum
Atque omnes superosque deos manesque precatus,
Ad quos tendebat, ualidum calcaribus ultro
Vrget equum baratroque uolens infertur aperto.
Arma ruente uiro lucem sonitumque dedere:
Fit strepitus, coeunt ripe et iunguntur in unum,
Vixque tremens profuge pars ultima transilit haste;
Ceu quondam immodico celum splendore dehiscit
Et uelut etherei reserat penetralia mundi;
Inde repentino transcurrens turbine flamma
Visa fugit celoque redit sua forma sereno.
Hic tibi uir quantus, patrie quem reddere uitam
Ac uiuum terre - liceat dixisse - cadauer
Cernis et armatum Stigios inuisere lucos?
Curtius in nostris fuit hic annalibus ingens.
Vis referam Decios? Quorum prior ille Latinas
Forte uidens acies nostrorum terga prementes
Constitit ingemuitque ferox, mox magna precatus
Numina deuotum medios se misit in hostes
Vittato capite et succinctus more Gabino.
Ipse quidem ingestis prosternitur undique telis:
Nobis morte sua uictoria contigit illo
Certa die, secumque simul mens ceca tremorque
Omnis in aduersos subito transisse Latinos
Creditur. Ipse habitu horrifico spectabilis, atro
Celsus equo specieque humana augustior ire
Visus erat. Decus id, paruo post tempore, natus,
Iure uelut proprio, pugnantibus agmine Gallis,
Rettulit et nomen patris et pia facta secutus.
Quin etiam clara compellans uoce parentem
Traditur ad mortem indubiam per tela per enses
Gallorumque aciem et cuneos penetrasse frementes:
Secum ad uictores fuga transiit et metus et mors.
Tertius inde nepos, ut auitis atque paternis
Accedat titulis, quamuis obscurius illi
Fama dedit nomen, simili pietate Lucanas
Strauit opes parili descendens tramite ad umbras.
Sic tribus in campis totidem patet ordine ciues
Et palmam peperisse nece et periisse uolentes.
O genus eximium, dignum cui secula cunta
Rite canant laudes, cui nulla obliuio sensim
Obrepat serosque uetet celebrare nepotes!
Cetera nota tibi ac passim uulgata relinquo.
Vidisti - neque enim tam longa interuenit etas,
Vt nequeas uidisse - quibus fortissimus olim
Regulus expositus seruarit sacra fidemque
Suppliciis, quanto patrie inflammatus amore.
Heu, bene nate senex, nunquam tua fama peribit!
Tu moreris: tamen illa tibi mansura superstes
Viuit et eternum uiuet.
Quamquam quid genera atque uiros memorare necesse est?
Cum sepe ad certam legiones currere mortem
Viderimus, monstrante duce et sua fata docente,
'Ire licet' clamante, 'uiri, uetitumque redire est',
Nec flexisse animos ideo nec lumina quemquam,
Prerapidoque leues iuisse in uulnera saltu!
Romanum est - si nescis - opus contemnere casus
Fortuitos, placide uenienti occurrere Morti,
Spernere que gentes alie mirantur et optant,
Contra autem amplecti que formidanda uidentur,
Vincere supplicia et tristes calcare dolores,
Sponte mori potius quam turpem degere uitam."
Dixerat. Ille autem: "Medio interrumpis et aufers
Plurima. Quid regum uestrorum extrema relinquis?"
Hospes ad hec: "Fateor: fortunas querere regum
Regius est sermo. Tamen hec breuitatis amore
Transieram. Tibi sed suspecta silentia forsan;
Neue putes, ideo quod nostris regibus ausi
Insultare sumus, nos forte cupidine prede
Incensos nomen sceleri quesisse decorum,
Accipe uera rei fuerit que causa nouande.
Libertas optata diu nunquamue petita
Mulcebat splendore animos, sed sceptra premebant
Efferaque imperiis urgebat regia duris
Impendens capiti miserorum et torpor inertes
Ceperat immemoresque sui. Pudet illa referre
Pertulimus que mesta domi; pudet omnia rursus
Dicere que campis alienis castra sequentes
Rege sub infando iugulis sumus impia passi
Mancipia et segnes anime! Nichil ille putabat
Per scelus horrendum titulos quesisse Superbi,
Criminibus ni seua nouis cognomina mundo
Ingereret patrieque sue. Proh talia monstra!
Milia tot pariter, quibus omnia peruia Virtus
Fecerat, ac turbam cui tot Fortuna parabat
Et cui tot reges populosque subegerat, unum
Indignum timuisse caput, nutusque profanos
Obseruasse sacris pro legibus! Haud ita regem
Mellifice uenerantur apes, fucosque nocentes
Atque leues culices arcere a finibus ause,
Que dominum mellis trepidum sepe atque pauentem
Excludunt prohibentque aditu, pecudesque canesque
Confodiunt; omnes regem tamen intus inermem
Exiguumque timent; illum admirantur et illum
Militieque domique colunt, et regia semper
Atria circumstant humerisque in nubila tollunt.
Nos quoque sic nostri timor et reuerentia regis
Continuit, donec permixta superbia luxu
Creuit, et intumuit turpis lasciuia fastu.
Tunc mora nulla uiris: uisum est succidere ferro
Hanc saniem medicasque manus in uulnera ferre;
Queque sub imperiis stetit inconcussa superbis
Victa sub obsceno cecidit patientia facto.
Regius infami iuuenis precordia flamma
Succensus uulnusque trahens male sanus acerbum
Nocte sub ambigua matrone limina caste
Intrat et exceptus placide nil tale uerentem
Vi superat. Voti compos, spoliumque pudoris
Feminei referens et opace gaudia noctis,
Letus abit furti tacite sibi conscius alti.
Illa dolens uitamque simul corpusque perosa
Et membris irata suis ' Vas uile pudende,
Femina, luxurie uiues ' dicebat ' et in te
Semper adulterii uestigia feda manebunt?
Et poteris spectare thorum, quo rapta fuerunt
Omnia cara tibi: uir, uirtus, fama pudorque?
Quin obis? et tristem potius, precor, effuge lucem,
O anima infelix, inimicaque claustra refringe'.
Hec ubi clam questa est, subito patremque uirumque
Euocat, id siquidem cupiens, ut testibus illis
Corporis inuisum liceat deponere pondus.
Roma patrem, longinqua uirum tunc castra tenebant;
Cui, dum forte redit, properans, iam patre reperto,
Nuntius occurrit domineque ex ordine uoces
Narrat: atrox facinus, sed quod non nouerit ipse,
Euenisse domi, raptimque opus esse reductis
Patre uiroque simul. Stupet ad mandata maritus
Coniugis, incertusque animi sub corde uolutat
Quid sibi Fata uelint aut quid Fortuna minetur.
Procedit diuersa putans et limine primo
Inuenit attonitum socerum, pariterque uocati
Ibant et paribus curis alterna loquentes.
Illicet aduentu mulier commota suorum
Profudit lacrimas. Mox percontante marito
Anne satis sospes, 'Minime: namque omnia' dixit
'Perdidimus pretiosa simul: nil dulce remansit;
Prereptaque pudicitia hec periisse fatendum est
Heu misere! Stant feda tuo, uir optime, lecto
Signa aliena uiri. Fuit hoc uiolabile corpus:
Integer est animus. Mors testis. Porgite dextras
Et prestate fidem, scelus hoc ne turpis ad umbras
Auferat impunis tumuloque insultet adulter'.
Exhinc indignans transacte crimina noctis
Explicat atque adhibet uerbis lamenta precesque.
Consolante uiro mestam facinusque negante
Esse ubi mens pura est, 'Ego me si crimine' dixit
'Absoluo, sceleris penas euadere nolim:
Exemploque mei non uiuet adultera Rome'.
Dixit, et eductum latebris, qui ueste latebat,
Pectore sub niueo gladium moribunda recondit,
Et ruit in capulum, uelut hoc releuare pudorem
Vulnere prostratum ualeat. Sic nota parentem
Fama refert uolucrem proprio de sanguine natos,
Extinctos dire morsu serpentis, ad auras
Tollere et illorum exequiis expendere uitam.
Horrida conclamant cernentes uulnera, luctus
Exoritur: tremuitque domus sub murmure tanto.
Brutus ibi solus lacrimas et inania uerba
Castigat, uir egregius, celata sub alto
Pectore cui uirtus ingens erat. Ille cruentum
Feruidus educens spumanti uulnere ferrum
Attollensque manu 'Superos summumque Tonantem
Iuro' ait 'huncque olim castum intactumque cruorem,
Quod flammis ferroque genus sobolemque domumque
Regis et inuisum caput ac diadema superbum
Nunc, posthac, semper, michi dum lux ista manebit,
Persequar eternis odiis, nec regna tenere
Ille potest, poterit manus hec dum tela mouere'.
His dictis, alios eadem iurare coegit
Mirantes unde hec audacia tanta repente
Pectore sub Bruti uel quo de fonte ueniret.
Conuocat hinc ciues: triste et miserabile uisu
Protrahit in lucem populo spectante cadauer,
Ostenditque aliis gladium pulmone tepenti
Vndantem, pectusque aliis uulnusque profundum.
Admonet hunc nate, iubet hunc meminisse sororum;
Coniugis ast alium, pignus cui norat amoris
Esse domi predulce aliquod. Quo regia pergant
Acta docet fastuque ferox adiuta libido.
Ira dabat stimulos et rebus consona uerba.
Purpura cede madens pallorque et frigida membra
Et patris atque uiri spectacula cruda mouebant,
Omniaque exuperans fortis uiolentia Bruti.
Illum igitur, quacumque gradum deflexerat, ingens
Turba sequebatur ferro succincta uirorum
Femineique greges crudelia fata gementes,
Quis fuerat celebri spectata Lucretia fama.
Quid moror? Historia est multarum maxima rerum.
Hoc duce pelluntur reges, exulque senexque
Tarquinius moritur, nati omnes diraque coniunx
Supplicium scelerum non una morte tulerunt:
Corruit, in cineres regis domus alta Superbi.
Regnorum hic finis. Post hec meliora sequuntur
Tempora, et hinc nostri libertas incipit eui.
Annua perpetuos strauerunt iura tyrannos
Seuaque legitime fregerunt sceptra secures
Atque unum pepulere duo. Geminata modestos
Ferre magistratus subito noua signa uideres.
Primus init fasces auctor qui primus adepte
Libertatis erat. Studio seruauit eodem.
Denique quos peperit natos, quod regia mallent
Imperia, afflictos uirgis truncosque securi
Compulit ad mortem pro Libertate serena,
Tam simul infelix genitor, quam ciuis honestus,
Tam rigidus consul, quam Libertatis amator.
Idem post, regis sobolem fera bella nouantem
Regnaque uel tali repetentem iure paterna
Obuius excepit, iuuenemque superba minantem
Vulnere letali transfixum compulit Orco.
Sed dum torua fremens odioque accensus in illum
Irruit, alterne non uidit cuspidis ictum,
Ac pariter cecidere truces; at fortior illum
Immoriens Brutus resupinum corpore texit,
Victor ad extremum. Sic immemor ille pericli
Eruit infandam inde animam et 'Ferus ultor ad umbras,
Perfide, Tartareas ferro sequar' inquit 'acuto'.
Talia promeritum sexus simul omnis et etas
Fleuit, et insolitis strepuerunt rostra querelis.
Precipue tamen ut proprium luxere parentem
Vltoremque pudicitie gratissima matrum
Agmina, nec longum cessarunt mesta per annum.
Nunc manet his Bruti semper memorabile nomen."


IV

Finierat. Tunc rex iterum placidissimus inquit:
"Magna quidem memoras. Video quantum infima summis
Et quam sint Romana aliis distantia fata.
Sentio preterea quid femina uestra pudica
Morte uelit: ne cunta sibi iam candida Dido
Arroget; aut iuuenis terre demersus inique:
Omnia ne nostris contingant clara sepultis
Fratribus, occurrunt genitor natusque neposque.
Vnum de cuntis miracula maxima transit,
In turbam potuisse animos descendere tantos.
Plus homines suprema dies quam cetera terret.
Hunc Virtus predura solet minuisse pauorem.
Vix tamen hec paucis usquam, uix contigit uni:
Publica sed uobis. Eadem est statque unica uestris
Mens exercitibus: pro Libertate tuenda
Recta fronte mori. Sed quod super omnia longe
Nosse uelim, egregii uitam et ducis acta moderni,
Preteris. Hoc igitur, precor, hoc edissere nobis.
Qui mores, que forma uiri, quis pectoris hospes
Est animus, que maiestas iuuenilibus annis
Insita. Namque unum nobis huc crebrior illum
Fama tulit. Tum precipue que gessit Hibero
Nuper in orbe, refer; tibi si notissima posco,
Omnia si presens spectasti, et cernere soli
Cor licet archanum, quoniam nil protinus ardens
Celat amicitia. At tu nunc, festina, parumper,
Nox, subsiste, precor, Lelius dum pulcra relatu
Eloquitur: teneat niueos Aurora iugales
Et contenta senis gremio iacuisse mariti
Det spatium uerbis; solitoque iocosior ille
Vxorem roseam complexibus illiget arctis".
Vidit ut intentos animis atque auribus omnes
Lelius et nullo concussa silentia motu,
Incipit: "Heu quanto tam grandia iussa sequenti
Est opus eloquio! Michi non facundia torrens
Largaque Cecropie contingit gratia lingue.
Maximus insano iuueni uigilauit Homerus:
Rusticus egregio uigilat nunc Ennius. Atqui
Dignus est hic Graio; sic dignior ille Latino
Vate fuit. Precone autem fortassis Achilles
Indiget; hic nullo. Surgit sua fama sine ullis
Artibus, inque dies crescunt preconia. Nec me
Fallit amor. Veniet tempus cum libera celo
Fama uirum tollat. Stimulis nunc forsitan ille
Inuidie .... sed grata magis nunc cepta sequamur.
Nulli unquam Natura uiro tam larga fuisse
Creditur. Ethereo corpus splendore nitescit;
Imperiosa ducem frons arguit, aspera blandum,
Vnde simul uibrant unum duo lumina fulmen,
Quod nullus sufferre queat. Coma densa per armos
Protinus ad solem uentis ferientibus aurum
Explicat impexum, quoniam cassisque sudorque
Et labor assiduus prohibent animusque modesto
Contentus cultumque timens transisse uirilem.
Celsior est aliis, quotiensque ad prelia uentum est,
Spem procul ipse suis sublimi uertice prestat,
Terret et hostiles acies: spem quippe metumque
Ille habet aspectus.........
Pectoris est qualem petit ingens spiritus aulam.
Cetera conueniunt: humeros et brachia cernas
Militis altifici. Licet inter milia mille
Videris hunc, uerum ualeas agnoscere regem.
Iste decor nimius multos trepidare coegit,
Immemoresque sui tenuit dulcedine quadam
Insolita tacitosque diu, conceptaque uerba
Distulit, aut alio deflexit calle loquentes.
Pulcrior est etenim mortali corpore longe
Atque hominem supra: uix illum fulgidus equat
Iuppiter aut puro pharetratus in ethere Phebus.
Ista tamen, quia parua uiris spernendaque forme
Commoda sunt, sileo. Vultus fortasse serenos
Ipse suos cernes, uerisque minora locutum
Me dices; datur hec illi nam gloria soli,
Nominibus quia cum noceat presentia magnis,
Hunc superattollit. Cuius si queritur etas,
Nondum ter denum, fateor, peruenit ad annum.
Omnis in ascensu est crescens cum tempore uirtus:
Iam sua nunc senibus grauitas imitanda seueris
Atque inuentuti leuitas optanda serene est.
Hostibus asperius nichil est, nil dulcius inter
Carorum affectus. Siue illum tela mouentem,
Siue armis positis uultus spectabis apertos,
Quid potius deceat, dubites. Hunc prospera nunquam
Extulit, aut strauit iaculis Fortuna molestis:
Vnus utrobique est, eadem mens permanet et frons
Rebus in ambiguis, rebus tranquilla secundis.
Spernit opes; populi uentosos spernit honores:
Gloria uera placet. Dulces conquirit amicos:
He sibi diuitie sunt, quas solet ille perennes
Qua peperit seruare fide. Modo fama per omnem
Voluitur Hesperiam, iuuenem uenisse supernis
Dîs similem, cui uis hominum non ulla resistat,
Quique etiam placida quoscumque subegerit armis
Vincat amicitia.........
Vincitur ut celo species telluris opace,
Florida sic omnes tellus premit Itala terras;
Vtque nitet celi pars purior una sereni,
Italia sic Roma potens prefulget in ipsa;
Solque uelut radiis fulgentia sidera uincit,
Scipio sic omnes superat. Stat uera fateri:
Non illum nostro iuuenem de more creatum
Dixeris; atque ideo non omnia falsa locuta est
Fama uirum super astra leuans. Nam protinus alto
Persuasum est multis hominem hunc descendere celo.
Nam quid cunta sequar? Piget illa minuta referre;
Fabula sed uulgo nota est: pulcerrimus anguis
Obuersatus enim matris persepe cubili
Dicitur et uisus multis mouisse pauorem;
Suspicioque frequens hinc iam uulgata per urbes
Diuini partus oritur. Cui scilicet ipse
Editus in lucem puer, et mox maximus idem
Vir similis nulli, diuinis rebus apertam
Atque animo facit esse fidem, spectataque rursus
Religio et uitam mos obseruatus in omnem.
Namque ubi sol oritur, solus solet ille remotis
Omnibus in cellam Iouis, augustissima nobis
Tarpeio que colle sedet, cui sacra pauentes
Rite sacerdotes celebrant, securus ad aram
Intrare et limen foribus firmare reductis.
Hic quasi multa loquens tempus terit, inde repente
Digreditur, summosque animos portendere uultum
Celestemque oculos uideas preferre uigorem.
Ipse spei plenus, si quid tunc instat agendum,
Aggreditur certosque solet promittere magnis
Successus bellis, ueluti sibi numine ab ipso
Promissos. Multis equidem sic pectora campis
Accendit tribuitque animos et posse coegit
Quod modo non poterant. Vires mens firma ministrat,
Nilque ualent artus, nisi quod dedit illa ualere.
Sepe ego conspexi, cum iam ferienda retrorsum
Terga darent acies et signifer ipse trementi
Vix regeret uexilla manu, rapuisse magistro
Pila ducem pauido et medias penetrasse phalanges
Clamantem 'Deus ecce preit! sequimurne uocantem
An fugimus? Sequar ipse libens: uictoria soli
Continget promissa michi et si Fata uetabunt,
Vnus ego emoriar. Vos, en fuga libera! post me
Viuite degeneres, aliter moritura iuuentus!'
His dictis rediisse acies, et pectora morti
Opposuisse, uiros sic uincere sepe coactos:
Tantus amor ducis est, tantus pudor urget in arma!
Namque ubi perpendunt quanta est constantia menti,
Quanta fides superum, quam presens Iupiter illi,
Consistunt, iussuque dei remeare putant se.
Hec propter, cum multa adeo tractauerit olim
Ardua, nulla acie uictum, dum primus in illa
Dux foret, assiduis memorabunt secula bellis.
Casibus hic quoque nunc quantum sibi forte futuris
Presumat, seu quos iubeat sperare laborum
Euentus audire uelis. Carthaginis alte
Menia iam quatit ille animo; iam scandere in arcem
Cogitat ac pelago titubantem inuoluere Birsam.
Vt leo, seu nitidam in pratis errare iuuencam
Precipiti stimulante fame, seu turbidus hostem
Forte lacessitus iaculis prospectat, et iras
Supprimit, ac rabiem frenat dum proximior fit;
Interea tamen absentem, nondum ungue cruento,
Dilacerat mordetque oculis ac tecta pererrat
Viscera et inuisum minuit per frusta cadauer:
Sic noster - michi crede - leo nunc estuat, ullas
Nec metuit uires, tantum ne preda uel hostis
Aufugiat timet, atque abitus circumspicit omnes.
Omnia posse putat que uult; quecumque putauit
Posse, potest; igitur peragit quecumque cupiuit.
Optima sola tamen cupit et pulcerrima factu.
Quid iam de pietate loquar? que cognita patri est
Et patrie uariis olim spectata periclis.
Sed duo nunc tetigisse sat est. Furor hostis acerbi
Flenda Cisalpinis iam Gallica rura colonis
Vastabat. Romam iam flamma Pado tenus ardens
Et Capitolinas fumus perflabat ad arces.
Maximus huc nostri genitor ducis ipse malignis
Mittitur auspiciis. Quid multa? patentibus aruis
Congredimur. Superat Penus. Periisset in illa
Dux acie, nisi natus agens tunc circiter annum
Octauum decimumque, ferox tellure iacentem
Transfixumque latus media de morte parentem
Eripuisset - opus pueri! - mediosque per hostes
Fecisset mucrone uiam. Iam Fata premebant
Vltima, iamque minax ferro facibusque potentem
Hanibal Italiam confecerat. Atra cruentus
Cannarum et nostro famosus sanguine uicus
Vulnera uisceribus Latiis inflixerat: omnem
Spem metus expulerat. Veluti cum fluctibus alnus
Succubuit, celique graues pelagique tumultus
Non tulit, horrescunt naute, pallorque per ora
Funditur, ac trepidos angit noua cura magistros,
Qua rapiat sibi quisque fugam, seu litora saltu,
Seu scopuli saxosa petens iuga parua propinqui,
Seu residens trunco disiecti turbine claui
Enatet et rabido committat brachia ponto:
Talis erat nostre status urbis, talia nobis
Consilia. Heu quantas tracturus mole ruinas
Imperii nutabat apex! Quid uera fateri
Distulerim? Coeunt iuuenes, princepsque Metellus
Conuentus: fuga sola placet, terrasque nocentes
Linquere et Hesperiam uictori tradere Peno.
Quod simul innotuit, ceciderunt corda tremorque
Omnibus incessit gelidus. Tum forte tribunus
Militie, uixdum teneras lanugine prima
Exornante genas, erat imperterritus unus
Scipio: dumque omnes dubiis succurrere rebus
Consulerent inopes animi, tempusque pauentes
Extraherent sermone uago, 'Quin pergimus?' inquit
Egregius iuuenis, 'Non tempora longa supersunt
Consilii, sed facto opus est. Quin stringimus enses?
Ite, precor, mecum: proceres, quibus ultima cura est
Vrbis et imperii, uestigia nostra sequantur!
Publica res nondum periit!' Talique iacentes
Erexit sermone animos. Consurgimus omnes
Consequimurque ducem. Non illo celsior ibat
Amphitrioniades, cum dura rebellibus olim
Prelia Semiferis et grandia tela moueret.
Imus, et ut trepidi uentum est ad tecta Metelli,
Irruit ipse prior. Stabat tremefacta pudendis
Consiliis intenta manus: uix mesta sonabant
Murmura; uix pauidum feriebat lingua palatum;
Qualis inest captis color aut fiducia frontis,
Quos fera terribili addixit sententia morti:
Illi equidem miseri trepidant, letique propinqui
Casibus attoniti, spectant tamen omnia circum,
Qua fugiant, quando illa patet uia sola salutis.
Tunc superinsultans, stricto mucrone tremendus,
'Iuro' ait 'etherei per numina summa Tonantis,
Me nunquam, dum uita michi, dum membra manebunt,
Deserturum urbis Rome Italieque labores,
Passurumue alios. Et nunc tibi, Quinte Metelle,
Iurandum est pariter, uel, si fortasse recusas,
Hac moriere manu, uobisque nouissima uenit
Omnibus ista dies!' Gladiumque erexit, et omnes
Contremuere metu. Facti dux ipse Metellus
Diriguit. Res nempe ferox inopinaque mentes
Presserat; haud aliter quam si Iouis ira trisulcum
Torsisset male firma domus in culmina telum.
Nec secus irati ciuis tremefecit imago,
Hanibalis quam si uictricia signa uiderent
Impendere sibi mortemque et uincla minari.
Ergo in uerba simul quo iusserat ordine iurant,
Dux prior, inde alii. Mira sic ille pudendam
Compressit uirtute fugam. Vix sextus ab illo
Annus agebatur, quo patrem a morte reduxit:
Occiderant alme duo maxima lumina Rome,
Scipiadumque ingens uno prope tempore nomen
Obruerat Fortuna nocens; Hispanaque tellus
In dubiis amissa fidem mutarat auitam.
Milibus ex tantis procerum consurgere nullus,
Nullus ad immense reparandum uulnera cladis
Audebat prestare manus. Tum filius, ultor
Et patris et patrui, nomen dedit; isque Pirenem
Transgressus maiore animo quam uiribus, omnem
Rettulit Hesperiam populi sub iura Quiritum:
Qua duo lata patens inter distantia multum
Equora porrigitur, uel qua longissima tractu
Ad uestrum est hinc uersa mare Herculeasque Columnas,
Illinc perpetuis nomen debentia flammis
Ad iuga consurgens, Gallorum prospicit arua.
Quicquid in his habitat hominum uel opum uel,
Hostibus ereptum Fortuna iudice nostrum est.
Vt tamen ex multis decerpam pauca decoris,
Vrbs sedet Hispano posuit quam litore Penus
Hasdrubal, et magne nomen Carthaginis illi
Imposuit; cuius partem ualidissima cingunt
Menia, parsque maris rapido defenditur estu.
Huc omnes Peni pompas, huc signa uirosque
Contulerant atque arma duces, quia siue per undas,
Siue per explicitos instarent prelia campos,
Oportuna foret belloque aptissima sedes,
Antiquam leuo prospectans tramite matrem.
Proximus huc etiam populus confugerat omnis
Tuta petens; ceu cum primas incendia flammas
Attollunt, piceusque uolans replet ethera fumus,
Diffugiunt quos dira fugat uicinia pestis
Euacuantque domos secum pretiosa ferentes
Et testudineam concurrunt undique ad arcem.
Huc Fame signantis iter uestigia seruans
Scipio contendit, neglectaque cetera linquens
Hanc petit, huc acies ducit, Romanaque circum
Castra locat, paruumque leui struit aggere uallum.
Mira loquar, sed uera tamen: non menia crebris
Turribus et ualido circum firmata paratu,
Militis aut ardor sua fata extrema uidentis,
Custodumque acies et propugnacula mille
Ac turbanda procul ferientes castra baliste
Scandentem muros perque omnia tela ruentem
Sustinuere ducem. Breuior non contigit ullis
Menibus obsidio, siquidem primordia bello
Vna dies finemque dedit. Non tecta relinquunt
Ocius imbelles Iouis instimulante columbe
Armigero, aut pauidi uenientem ad lustra leonem
Diffugiunt lepores. Subito custodia porte
Deseritur; pauci ualide se menibus arcis
Occultant, alii fugiunt, totamque per urbem
Sternuntur. Vario complentur cunta fragore,
Pugnantumque simul strepitu gemituque cadentum:
Qualis ab Ethiopum rapidis cum tollitur Austris
Litore tempestas nostrum casura sub axem,
Apparet metuenda procul, mox proxima nubes
Decidit et mixtis descendunt flumina saxis;
Iamque tument amnes, iam qui modo segnis abibat,
Quilibet alta fremens imitatur flumina torrens
Turbati agricole fugiunt, ingensque superne
Terror agit miseros; pereunt armenta furentis
Fluminis obiectu: quocumque trementia uoluas
Lumina, terrifici disiectis nubibus ignes
Prestringunt, Morsque ante pedes, nec flectere quoquam
Possis iter, nec stare queas: hinc luctus et horror
Lugubresque procul resonant per nubila uoces.
Multa sub hoc tempus micuerunt indole clara
Signa ducis manifesta noui, uir quantus in armis
Et quantus post bella foret. Namque arma mouente
Milite ab aduerso non Mars uiolentior urget
Infesto themone Trachas, nec acerbior Hebro
Spumantes immergit equos. Verum arce reclusa,
Hostis ubi ad ueniam proiectis concidit armis,
Ilicet extinctus cecidit furor, iraque cessit
Pulsa animo ferrumque manu. Sic atra serenat
Nubila pacifico despectans Iupiter ore,
Continuoque silent uenti fugiuntque procelle
Sol nitet, emergunt fuscis sua noctibus astra,
Et mundo sua forma redit. Iam uictor ad arcem
Tranquillus uoluebat iter, Romanaque celsis
Turribus affigi uictricia signa iubebat.
Post hec sacra deis meritasque rependere grates
Instituit. Stabat cinctus de more sacerdos
Lataque deuoti feriebat pectora tauri,
Compellans ad sacra Iouem Frigiosque Penates
Romuleamque animam cuntosque ex ordine diuos
Custodes Latii, quorum Capitolia cure
Credita perpetue mundi caput esse merentur.
His actis, grates meritas et debita soluit
Premia militibus, uirtus ut alatur honore
Haud equidem ignarus. Fuerat mos ille uetustus
Romanis ducibus primo seruatus ab euo,
Inualidas tutasque altis cum menibus urbes
Cingeret obsidio, cui primum scandere muros
Seu uirtus seu fata darent, proponere dictam
Nomine muralem de re ueniente coronam.
Hoc pretii predulce genus, quia gloria mentes
Erigit immemoresque omnis facit una pericli.
Id modo prospiciens, animos dux talibus ardens
Impulerat stimulis. Sed enim fastigia iunctis
Apprendisse duos manibus uox publica, et ingens
Ortus erat castris studio uariante tumultus:
Hunc illi, contra illum alii laudare fauentes.
Sic, ubi uulnificis ferientem dentibus aprum
Eiectum caueis et opacis sentibus acres
Corripuere canes certatim omnesque per artus
Explicuere solo, strepitus consurgit ab alto
Spectantum iuuenum: quis primum figere morsus
Clunibus hirsutis ausus, quis prendere saltu
Hispida terga feri, quis primum haurire cruorem;
Pugna canum fit de meritis uenantibus; una
Illi uictores latratum in nubila tollunt.
Scipio turbatos cuneos atque arma frementes
Agnoscens ueritusque noui non parua duelli
Semina, discordes raptim ad pretoria turmas
Conuocat et uerbo surgentes comprimit iras.
'Quando' ait 'amborum uirtus tam clara uirorum
Eminet ut cuntis longe post terga relictis
Officiat sibi sola quidem, uel debita neutri est
Fama, uel ambobus; quod dignius esse putamus;
Nam prior est quem nemo preit'. Sic ore sereno
Fatus, et amborum pariter uiridante corona
Tempora circumdat: simul impetus omnis et ira
Concidit. Hunc finem tristes habuere querele:
Haud aliter quam cum ualidos in prelia tauros
Excitat inuidia et dilecte candor amice:
Cornua tentantur truncis, mugitibus aure
Complentur; tunc ampla fauent armenta duobus
Et partem fecere boues; si prouidus iras
Presensit rabidosque agnouit pastor amores,
Tempestiuus adest et blando murmure motus
Temperat ac pugiles uictrici fronde coronat
Et sua placatos procul inde per arua remittit.
Interea lacrimosa cohors, miserabilis, ingens,
Feminea audita est gemitu sua menia complens.
Hic pius infremuit iuuenis gessitque patronum
Ipse pudicitie. Tute committitur arci
Omnis ab incursu metuens sibi sexus et etas,
Indigus auxilii populus. Custodia sanctis
Est mandata uiris, uetitumque sub ora uenire
Femineum uulgus, quod lumina blanda pudori
Insultant, castique oculis flos carpitur oris.
Id modo premetuens longe captiua relegat
Agmina. Proh, superi, mortali in pectore quanta
Maiestas! spectate senem iuuenilibus annis.
Nam simul etatis stimulos formeque uirentis
Blanditias perferre graue est .........
* * *


V

Menia magnanimus uictor trepidantia Cirthe
Ingreditur, patriosque lares et auita tuetur
Tecta libens, generis cara incunabula primi.
Milite confestim ad portas custode relicto,
Ipse altam cupidus raptim tendebat ad arcem:
Sic stimulante fame lupus amplum nactus ouile,
Intima dum penetrat, socium prede atque laboris
Linquit in ingressu, quo tutior abdita fidis
Corpora deducat latebris mergenda palato.
Ventum erat ad miseri felicia tecta tyranni,
Que merso malefida uiro regina tenebat.
Hec subitis turbata malis in limine uisa est
Obuia uictori, si quam Fortuna pararet,
Tentatura uiam dureque leuamina sortis.
Vndique sidereum gemmis auroque nitebant
Atria: non illo fuerat rex ditior alter
Dum tenuit Fortuna fidem: nunc - fidite letis! -
Pauperior non alter erat: tamen omnia longe
Regia preradians uincebat lumina coniunx.
Ille nec ethereis unquam superandus ab astris
Nec Phebea foret ueritus certamina uultus
Iudice sub iusto. Stabat candore niuali
Frons alto miranda Ioui, multumque sorori
Zelotipe metuenda magis quam pellicis ulla
Forma uiro dilecta uago. Fulgentior auro
Quolibet, et solis radiis factura pudorem,
Cesaries spargenda leui pendebat ab aura
Colla super, recto que sensim lactea tractu
Surgebant, humerosque agiles affusa tegebat
Tunc, olim substricta auro certamine blando
Et placidis implexa modis: sic candida dulcis
Cum croceis iungebat honos, mixtoque colori
Aurea condensi cessissent uascula lactis,
Nixque iugis radio solis conspecta sereni.
Lumina quid referam preclare subdita fronti
Inuidiam motura deis? diuina quod illis
Vis inerat radiansque decor, qui pectora posset
Flectere quo uellet, mentesque auferre tuendo,
Inque Meduseum precordia uertere marmor,
Africa nec monstris caruisset terra secundis.
Hec, planctu confusa nouo, modo dulce nitebant,
Dulcius ac solito; ceu cum duo lumina iuxta
Scintillant pariter madido rorantia celo,
Imber ubi nocturnus abit. Geminata superne
Leniter aerii species inflectitur arcus;
Candida purpureis imitantur floribus alme
Lilia mixta gene; roseis tectumque labellis
Splendet ebur serie mira; tum pectus apertum
Lene tumens blandoque trahens suspiria pulsu,
Cum quibus instabilem potuit pepulisse precando
Vnde nequit reuocare uirum; tum brachia quali
Iupiter arctari cupiat per secula nexu.
Hinc leues longeque manus, teretesque sequaci
Ordine sunt digiti, propriumque ebur exprimit ungues.
Tum laterum conuexa decent, et quicquid ad imos
Membrorum iacet usque pedes: illosque moueri
Mortali de more neges; sic terra modeste
Tangitur, ut tenere pereant uestigia plante,
Ethereum ceu seruet iter. Sic nube corusca
Obsita magnanimum Venus est affata Tonantem,
Naufragio nati seu morte impulsa nepotis
Dulcis opem sperare patris, dum Troia per undas,
Dum subterraneo tremuit pia Roma tumultu.
Hac igitur forma nulli cessura dearum
Occurrit iuueni mulier: nec cultus in illa
Segnior effigie; uariis nam purpura gemmis
Intertexta tegit regine pectora meste;
Et dolor ipse decet miseras, nec compta placere
Tempore felici poterat magis. Ilicet ergo
Vulnus inardescens totis errare medullis
Ceperat: estiuo glacies ceu lenta sub estu,
Cera uel ardenti facilis uicina camino,
Liquitur ille tuens, captiua captus ab hoste,
Victaque uictorem potuit domuisse superbum.
Quid non frangit amor? quis fulminis impetus illi
Equandus? Iamque illa gradu prouecta trementi
Est affusa ducis genibus, quem uultus et arma
Ediderant comitumque fauor plaususque sequentum;
Arreptaque manu summissa uoce locuta est:
"Si michi uictricem fas est attingere dextram
Captiue uidueque tuam, per numina supplex
Cunta, precor, miserere mei, nec magna rogaris.
Vtere iure tuo: captiuam mortis acerbe,
Carceris aut duri licet hanc absumere sorte.
Est etenim michi uita mori: lux ne ista placeret,
Fata coegerunt statui nimis inuida nostro.
Tu quodcumque libet iubeas, genus elige digne
Mortis; et hoc unum prohibe, ne uiua maligno
Seruitio calcanda ferar. Sunt forte sorores,
Rex, tibi, quas referat fortune iniuria nostre
Ante oculos, inuicte, tuos: namque et sua nobis
Fata fuisse uides; succedunt tristia letis.
Nec tamen ullorum fuerim presaga malorum
Ipsa tibi! fausto in finem, precor, utere regno,
Et natis transmitte tuis, nullusque nepotum
Armet in insidias animum: michi turbida regni
Vltima, fortune nimiumque aduersa priori
Contigerint; damnisque meis lassata quiescat,
Mitior hinc aliis. Michi sed Romana fuisse
Scis odia, armorumque solent me dicere causam
Materiamque unam belli; nec falsa queruntur.
Eripe ludibrio miseram, manibusque superbis
Eripe; deque mee specie, rex inclite mortis
Tu cui fata fauent, cui mens se deuouet ultro,
Videris." Hec inter lacrimis perfundere terram
Ceperat, auratis suffigens oscula plantis.
Immemor armorum iuuenis, cui Martius ardor
Exciderat, grauidumque noue dulcedine forme
Pectus, et insolitis ardebant uiscera flammis,
Suspirans: "Regina, precor, iam luctibus" inquit
"Pone modum, trepidumque animo seclude pauorem.
Parua petis, sed magna feres: nam forma genusque
Maiestasque animi dignam, cui plura petitis
Largiar, insinuant. Igitur regina manebis
Et nostri memoranda thori per secula consors,
Ni renuis nostroque nocet uetus ardor amori."
Hic humilem complexus heram, multumque diuque
Ora salutiferis referentem tristia plantis
Subleuat illacrimans. Vnde ista potentia ceco
Tanta deo? Tantumne leuem ualuisse pharetram,
Vt iecur inuicti per tot fera prelia regis
Vulnere traiectum tenui prosterneret intra
Femineum imperium? Vultu tandem illa remisso
Incipit: "O regum decus, auxiliumque,
Dum meruit, patrie, nunc terror maximus idem,
Si mea post tantos unquam consurgere lapsus
Fata queant, spesque una foret post damna superstes,
Quid michi uel longa potuit contingere uita
Letius, ad talem quam si translata maritum
Dicerer et fausta subito creuisse ruina?
Sed quia fata premunt et nostris debitus annis
Finis adest michi, care, animos attollere fractos
Desine: non tali pelago conuulsa ratis nat.
Fortune michi nota fides: sat magna petenti
Dona dabis mortem, que libertate retenta
Perferat hanc animam directo tramite ad umbras.
Romanum fugisse iugum michi meta precandi est.
Cetera non ausim. Tibi sed pro talibus ille
Rex superum meritis grates exoluat opimas,
Qui mea magnifico transcendere uota fauore
Nisus eras." Vultum hec dicens auertit, et illum
Compulit in lacrimas iterum: "Sed parce dolori,
Parce" ait "et nostris oculis, quos fletibus istis
Ante diem perimis: spes amplas fessa labansque
Mens refugit, terreque iacens nil suspicit altum.
Tu tamen intendas animum melioribus: ibit
Forte alio Fortuna nocens, aditumque relinquet
Ad magnos placata gradus: si dura (quod horret
Mens omen) fors illa uetat, tunc ultima sero
Mors dabitur promissa tibi; per sidera testor
Alta poli, regumque fidem Manesque deosque."
Talia uix tremula confusus uoce peregit,
Hinc sese uacuam tulit irrequietus ad arcem.
Quis queat instabiles animorum noscere fluctus,
Quos ferus urget amor? Non illos turbidus equet
Euripus, non Scilla fremens, non dira Caribdis.
Nempe procellosi male sanum pectus amantis
Nulla quies habitat: non lux tranquilla dierum,
Non sua signa poli, non noctis ymago serene,
Non ratibus clauum, non tutus litore portus:
Horrida perpetuo facies turbata tumultu,
Vndique naufragium scopuli clademque minantes,
Impiaque aduersis discordant equora uentis,
Heu, miseri quibus huc subito uoluuntur et illuc
Incerti pelagi atque uie. Iam tecta supremi
Intima rex thalami secretaque limina solus
Intrarat, tacitusque sedens, dum singula secum
Pertractat, quanam ille fidem persoluat, amanti
Difficilem uidet esse uiam; nam territat illum
Captiue status et misere fortuna marite,
Romani mens alta ducis, tum nota pudici
Pectoris integritas: illam metuebat amori
Aduersam reperire suo. Sed dura cathenis
Euinctum ualidis lex imperiosa trahebat
Cernentem sua fata procul. Ceu uictus in alto
Nauita, qui mestus scopulos Sirtesque uadosas
Ante oculos uidet ipse suos, nec flectere proram
Arte ualens solita, uentoque impulsus et undis,
Omnia desperans, Fortune mandat inique
Et clauum et remos et uela fluentia nimbo,
Ac lacrimans in puppe sedet: sic naufraga regis
Mens heret compulsa quidem, nec flectere quoquam
Orsa ualens, gemitu sic longam concitus horam
Exegit uario: nunc ora nitentia coram
Cernere regine, nunc dulces fingere uoces
Ipse sibi, pedibus nunc oscula pressa manusque
Leniter apprensas, lacrimosaque pectora flentis,
Dulcibus undantesque oculos arsisse fauillis.
At medias inter curas, ubi forte uerendi
Frons aderat dilecta ducis, tunc improba tergum
Spes dabat, et domitis stabant precordia flammis.
Sicut ubi ardenti gelidus successit aeno
Humor aque, furor ille silet, paulumque tepenti
Stat similis: mox aucta suas incendia uires
Exercent magis atque magis: sic ille tumultus
Pectoris oppressus, stimulis agitantibus isdem
Fortior admotas rationis spernit habenas.
Ergo ubi uulnifico reuerentia cessit amori,
Presentisque decus forme et damnosa uoluptas
Absenti prelata duci est, capit ilicet eger
Consilium, factique uiam deprendit inanem;
Et secum: "Quid lentus agis? Speciosa Hymeneus
Coniugia et letos blandus modo Iupiter annos
Obtulit ecce tibi. Satis est meminisse laborum.
Exul, inops, profugus, regno spoliatus auito,
Per mare, per terras, per mille pericula supplex
Regibus ac populis multos errasse per annos
Gaudeo: iam tempus fuerit fortasse quietis.
Nam si cunta breuis numerentur tristia uite,
Nullus erit toto te nunc annosior orbe.
En regnum Fortuna tuum, quo dulcius illo
Perfruerere diu, longo post tempore reddit
Depositumque refert. Hostem - qua nulla uoluptas
Maior - habes uinctum, uiteque et mortis in ipsum
Arbiter es, qui cara tibi tulit omnia solus.
Omnia nunc redeunt. Simul hic possessor iniquus
Regna gemens reuomit, nitidisque simillima Nimphis
Femina preterea primo spoliata marito -
Bellorum sic iura uolunt - occurrit et ardet,
Si liceat, sed multa timet sibi conscia sortis.
Nempe uerecunde petit id, quod uoce negare
Visa fuit metuens. Heu qualis forma gementi!
Quamque decent lacrime! quid maiestatis in illa est!
Et quid leta foret qualis regina superbo
Alta sedens solio, si gloria supplicis ingens,
Captiue si tantus honos? Proh dulcis amantum
Vita, nec alternis concordia rupta querelis!
Vna quidem facies semper, mens una duobus,
Vna quies unusque labor! Non pulcrius orbe
Par fuerit toto, nisi nos obliuia forme
Forte tenent nostre; genus et sors, omnia tandem
Conueniunt, casusque graues mollire ferendo
Conuenit atque etas spatio distincta, quod ipsis
Coniugibus gratum esse potest; quodque ipse notaui,
Conuenit ille etiam, qui summis infima solus
Equat, amor. Propera, nec enim tibi forte timendum est
Ne tua condemnet thori iuuenilia furta
Scipio: quin iuuenem iuuenis miserabitur ultro,
Viderit et lacrimas, ueniam prestabit amori.
Coniugium fortasse sacrum, non furta uocabit,
Reginamque thori sociam uenerabitur olim
Mitior ille ducum." Simul hec effatus, amicos
Conuocat atque animos aperit. Iubet omnia raptim
Expediant. Modico conuiuia culta paratu.
Atria non reboant, non Tuscus ad ethera clangor,
Non comitum fremitus, non arcta palatia turmis,
Non crebre micuere faces; fax ussit amantes
Vna duos, lacrimis mox extinguenda duorum.
Pulcer Athlanteo properans sub gurgite mergi
Hesperus optatam noctem referebat, iniquos
Assuetus preferre dies et amantibus hostis,
Inuida luciferi dum nomina suscipit astri.
Mentibus heu quantum nostris caligine ceca
Illudit uentura dies! Fortasse, beatus
Coniugio, sobolemque sibi turbamque nepotum
Rex animo complexus erat, genialia letus
Tempora noctis agens. Illi non blanda mariti
Oscula mille noui, non regni iura uetusti
Per cuntos promissa deos, de corde pauorem
Funditus expulerant: semper tremefacta sepulcrum
Ante oculos mortemque tulit. Nec somnia letum
Portendere aliquid. Visa est sibi nempe, secundo
Rapta uiro, sentire minas et iurgia primi,
Et tremuit, sopita licet. Tum uertice montis
Aerii traducta sedens, subiecta uidebat
Regna sibi populosque uagos; monstrumque repente
Concurrisse alium maiori corpore montem;
Tum uero tremuisse iugum, cui nixa sedebat;
Impulsuque graui gelidos de uertice fontes
Descendisse duos; montemque abiisse minorem
Inde retro; ast illam rapido per inania lapsu
Tartara nigra quidem et Stigiam tetigisse paludem.
Publica finitimas subito perlabitur urbes
Fama gradu, uicte uictorem sponte secutum
Coniugia, et bello indomitum seruire puelle.
Vulgus adulterii signabat nomine factum,
Quod neque legitimis arsissent ignibus inter
Armorum strepitus, alioque superstite rege
Coniuge; captiue uictori forma quod uno
Visa die et dilecta prius, subitoque recepta
Federe, non inter patrios ex more penates,
Iudicio ne quid, sed cunta libidine sanas
Precipitante moras fierent. Sic omnia uulgus
In peius torquere loquax. Iam crebrior aures
Fama ducis uario feruens pulsauerat estu.
Indoluit, cari facinus miseratus amici
Dux pius est, rerumque modum secum ipse reuoluens,
Intempestiuos est detestatus amores,
Multaque in absentem tacitus conuicia finxit.
Sic pater offensus longinquo uerbera nato
Instruit et calamis irarum fulmina fundit,
Mox uultu placido et dulci sermone mouendus.
Altera post primam sequitur populosque secundo
Fama leues rumore replet, succedere castris
Siphacem uinctumque trahi. Ruit obuius omnis
Visendique auidus positis exercitus armis;
Illum admirari, atque illum celebrare frequentes,
Hunc illum bello ingentem regnisque superbum,
Romanum Penumque ducem qui uiderit uno
Tempore sub laribus pacem ueniamque precantes,
Cuique duos mundi dominos non multa puderet
Blandiri; cui certatim solemnia tamquam
Vota deo fierent; cui regum maximus olim
Massinissa metu toto concesserit Orbe;
Quem facie turbata noua Fortuna rotasset
Ad terram impulsu subito. Vix credula tante
Corda rei, ingentis lapsu stupefacta ruine.
Si quis Athon uideat, uerso seu uertice Olimpum
Egeis cecidisse uadis, Ericisque tuumque,
Appennine, caput Tirrena sub equora mersum,
Non credat satis ipse sibi, sed somnia uanis
Plena putet monstris. Rex inter talia magno
Concursu inuehitur ducis ad tentoria nostri.
Heu quantis, Fortuna, dolis mortalia pessum
Omnia das! Quantum sublimibus inuida regnis!
Hec magnis promissa lues, hec meta bonorum,
Stare parum et ruere. Hic regum rex ille supremus
Mancipium uenale iacet, trahiturque cathenis
Obrutus et multo circumuallatus ab hoste.
Contigit Hesperii mentem ducis illa uetusti
Hospitii neglecta fides, blandusque serene
Vultus amicitie conspectus, iunctaque dextre
Dextera, consessusque thori, ac presentibus illa
Maiestas collata malis; tandemque profatur:
"Quid tibi, uane Siphax, uoluisti? Vnde ista furenti
Mens adeo transuersa tibi? pactine repulsa
Auxilii contentus eras, nisi bella moueres?"
Dixerat: ille animo uultuque immotus eodem
Perstitit, ac sero uix mesta silentia fregit:
"Nil michi, magnanime et nostri dux maxime secli,
Nil grauius Fortuna tulit, quam frigida campis
Linquere quod mediis moriens hec membra nequiui
Armorumque inter stragem cumulosque uirorum.
Penarum michi summa quidem, quod uiuere bello
Contigit exhausto: nec enim nunc ora uiderem
Hec michi perfidie meritam renouantia litem.
Ast ego, si miseris liceat credenda profari
Et queat in grauibus uero locus esse cathenis,
Vera loquar, primumque omnes meruisse fatebor
Sponte cruces, qui sacra uolens, qui iura fidemque
Fasque piumque simul conuentaque federa tanti
Hospitis, exigua turpique libidine uictus,
Calcaui testesque deos memoresque malorum.
Sed que causa grauis, que tristis origo ruine,
Forsitan ignoras: ego nunc uerissima paucis
Expediam, non illa meum releuantia crimen,
Quin potius iusti stimulos auctura pudoris.
Femina cum primum laribus fuit aduena nostris,
Auspiciis inuecta malis atque alite torua,
Tunc perii, periitque fides, et gloria nobis
Excidit ac sceptrum manibus diademaque fronti;
Prodita tunc tacitis arsit mea regia flammis.
Funereas tulit illa faces, potuitque dolosis
Flectere blanditiis animum, lacrimisque malignis
Hospitis illa sacri, fame, superumque deorum
Reddidit immemoremque mei. Quid te moror? Illa,
Illa suis manibus misero tulit arma marito,
Induit illa latus, capiti tum cassida caro,
Tum gladium dextre, clipeum dedit illa sinistre,
Increpuitque tubam, trepidumque atque arma pauentem
Impulit ambiguum in Martem, tecumque coegit
Aduersis certare deis. Quando agmina campis
Contulimus stetimusque acie, fuit exitus ille
Erroris, michi crede, mei: placuisse prophanos
Amplexus fuerant huius primordia casus
Coniugioque hesisse fero. Proh! regia, uere
Regia et innumeris nuptura sine ordine coniunx
Regibus! Hostiles utinam translata penates
Igne cremes simili! Nisi me presagia fallunt,
Et facies: mecum hoc ueniet solamen ad umbras."
Dixit, et obticuit grauiter turbatus et imo
Lumina mesta solo referens. Iam senserat iras
Scipio, namque oculos et stigmata clara, loquentis
In uultu, nimium offensi spectarat amoris.
Hinc magis atque magis cari scelus horret amici:
Iustus amor regi; quoniam si digna querele,
Massinissa, tibi fuerat, non iusta rapine
Causa: furor stimulisque repens impulsa libido
Turpibus. Hec inter, regem sub claustra recondunt.
Fama recens Latiis sensim crebescere castris
Cepit, adesse duces uictriciaque agmina regis
Ac Lelii. Placido uenientes suscipit ore
Scipio; laudatos populo spectante decorat
Muneribus largis; abstractum deinde seorsum
Sede locat regem iuxta, procul atque remotis
Testibus alloquitur: "Nisi me tua maxima longe,
Massinissa, diu uirtus sperata fefellit,
Non tibi causa tuum fuerat, nisi magna, uidendi
Scipiadam, fideique mee tua credere fata
Vt malles, ueteres sic aspernatus amicos.
Africa nam uastis Latio disiungitur undis,
Nec minus alternis distamus moribus; ergo
Grande aliquid tibi causa uie fuit equore tanto,
Tot bellorum inter fremitum mundique tumultus.
Certe ego, si proprio michi non sordescit in ore
Gloria, non alia tantum uirtute superbum
Me fateor, quam quod blande michi firma tenere
Frena uoluptatis uideor. Non hostis in armis
Obuius, aut flammis resonans undantibus Ethna,
Euboice non sic fundo grauis estus ab imo
In cumulos surgentis aque metuendus, ut ista est
Turba uoluptatum que circumfusa tenet nos:
Precipue tamen hec nitide suspecta iuuente
Pestis, et etati pretendit retia nostre.
Equor enim silet interdum, grauis Ethna quiescit;
Hostis ad incursum ualidis seu menibus uti,
Seu uallo fossaque licet; damnosa uoluptas
Nocte dieque furit; numquam tu menibus illam
Arcebis: mediis ueniet penetralibus inter
Excubias uigilesque canes, ferrata potentum
Limina transiliet. Quod si te sola mouere
Hec potuit tantum uirtus, ut linquere uelles
Templa, larem, regnum, nobisque ut sponte subesse
Nomine deposito domini patereris, et illam
Per maria et terras in me sequerere latentem;
Tu michi uir quantus digito monstrabere, si te
Inter tam multas hec exornauerit una!
Gloria magna quidem magnum uicisse Siphacem;
Sed maior, michi crede, graues domuisse tumultus
Pectoris atque animo frenum posuisse frementi.
Preconem me uirtutum memoremque tuarum
Semper habes; tua facta libens et dicta renarro.
Cetera tu tacito tecum sub pectore uolue;
Nec tibi uerba prius, quam mens sibi nota ruborem
Excitet. Egregia hoc bello tua sensimus arma:
Attamen auspiciis nostris - ignosce - patenti
Concursum est acie; nostro quoque nomine parta est
Romano hec presens populo uictoria; nec te
Preterit et regem et regnum suaque omnia nobis
Deberi. Romam patere hic inimicaque coniunx
Regis eat, precibus que bellum pauit, et hostis
Filia tam magni est et pars non parua triumphi.
Vince animum teque ipse doma, nec multa decora
Commaculare uelis unius crimine facti.
Aspice quam fructus nichilo minor ira dolorque,
Quantus ab obsceno tibi sit metuendus amore;
Quid deceat regem, quam per se feda libido."
Dixerat: ast illi iamdudum ex ore ruebant
Certatim lacrime, ueluti cum candida tectis
Nix hesit, ueniat tepidis si flatibus Auster,
Liquitur, et grandes subito per inania gutte
Precipitant. Tum pauca refert: "Mihi maxima cura est
Imperio parere tuo: fortuna salusque
In manibus tibi nostra sedet. Tu pectoris estus
Vincis, et affectus miseri moderaris amantis.
Nil frustra iussisse queas. Sed prospice fame;
Deprecor hoc unum; liceat michi coniuge dulci
Seruata caruisse fide." Singultibus istas
Liquit inexpletas rauco sub murmure uoces,
Inque tabernaclum sese intulit, ora genasque
Mestus, et infestis tundens sua pectora palmis.
Sic audita reum postquam sententia morti
Addixit, grauiterque tube uox nuncia fati
Intonuit, tremit ille pauens et buxeus ori
Pallor inest; iam mors oculis manifesta uidetur,
Et lictor prebere iubet iam colla securi;
Ac uentura quidem ueluti presentia cernit;
Iam iacet exanimis, iamque omnia tristia secum
Versat et auulsum trunca ceruice cadauer:
Haud aliter placita iuuenis cariturus amica
Iam caret; ac tacitis postquam irritata querelis
Mens stimulos in uerba dedit, "Proh tristia" dixit
"Vite fila mee tanto seruata dolori
Et Parcis huc tracta feris! Moriamur honesti;
Sic cogunt mandata ducis, nisi uiuere rapta
Posse anima nos ille putat. Si tristia duri
Corda geris silicis, pectusque adamante rigescit,
Quid mihi Romana fore cum feritate putasti,
Scipio? Quid meritum melius sic perdis amicum?
Vita molesta tibi nostra est. Quot uulnera in isto
Pectore pertulimus, nunc ut moreremur amando,
Spiritus in lacrimas atque in suspiria mestus
Difflueret? Mors nulla uiro minus apta: sed ultra
Non datur." Hec dixit frendensque ad sidera luctum
Sustulit horrendum, quem circumstantia longe
Agmina senserunt, moteque hesere cohortes.
Litus ad Hesperium properans urgebat anhelos
Phebus equos. Forte ille memor quibus alma decore
Virginis Hemonie flagrasset pectora flammis;
Laureaque ante oculos stabat sua sacra, tremendo
Prodigio prerepta sibi, tum uita relicti
Dura nimis, luctusque grauis, simul oscula trunco
Fixa diu tenero uitaque abeunte tepenti;
Atque ideo, similes regis miseratus amores,
Intulit Occeano uultus lacrimosaque lauit
Ora cadens, Noctique suas permisit habenas.
Scipio - nulla etenim dederit Fortuna quietem,
Ni mediocris eris; nam tristior illa dolores,
Leta uehit curas - per noctem singula secum
Ancipiti cum mente rotat: num territa pulset
Menia Penorum et turres Carthaginis, an se
Extremos fundat Libie uastator in agros,
An requiem fessis paucorum forte dierum
Prebeat equitibus peditumque det otia turmis.
Illa recursabat potior sub pectore cauti
Cura ducis, quibus inde uiis captiua per altum
Agmina Penorum Latio transmittat ouanti.
Precipue in rege regisque in coniuge multum
Angitur, et quantis uelit hos custodibus ire,
Cui tantum committat onus. Sic anxius heret
Mercator, cui uota uie cessere secunde
Et lucri Fortuna fuit; nunc cogitat, aurum
Ac gemmas qua puppe uehat pretiosaque rerum,
Quique ratis custos placeat. Non carior usquam
Vllus erat Lelio: nulli felicius altos
Credere consuetus lassata mente labores.
Hunc igitur noctis medio uocat, admonet arma
Nauibus imponat, lectoque ut remige cetum
Instruat, hac patrie petiturus litora classe.
At misero multum diuersa fluebat amanti
Nox ea cum lacrimis: quas sese uertat in artes,
Quos uocet ille deos, precibus quibus atra relaxet
Stamina Parcarum et dilecte tempus amice.
Nunc uenit in mentem cara cum coniuge raptim
Herculeas subita linquentem classe Columnas
Fortunatorum famam tentare locorum;
Nunc recta penetrare uia Carthaginis alte
Menia, et ad ueteres humilem ueniamque petentem
Pergere cum gemitu et dulci cum coniuge amicos;
Nunc ferrum laqueosque sibi properataque mortis
Instrumenta manu tristesque intexere nodos,
Auxilioque necis tantos finire dolores.
Sepe manus gladium tetigit: pudor obstitit unus,
Non metus incepto, uidue non anxia uite
Dulcedo: ueritus famam maculare perenni
Crimine, continuit capulumque animumque remisit.
Voluitur inde thoro: quoniam sub pectore pernox
Seuit amor lacerantque truces precordia cure,
Vritur; inuigilant meror, metus, ira furorque.
Sepe etiam absentem lacrimans dum stringit amicam
Sepe thoro dedit amplexus et dulcia uerba.
Postquam nulla ualent uiolento frena dolori,
Incipit, et longis solatur damna querelis:
"Cara michi nimium, uita michi dulcior omni,
Sophonisba, uale: non te, mea cura, uidebo
Leniter ethereos posthac componere uultus,
Effusosque auro religantem ex more capillos;
Dulcia non celum mulcentia uerba deosque
Oris odorati secretaque murmura carpam;
Solus ero, gelidoque insternam membra cubili.
Atque utinam socio componar, amica, sepulcro,
Et simul hic uetitos illic concorditer annos
Contingat duxisse michi! sors optima busti,
Si cinis amborum commixtis morte medullis
Vnus erit. Scipio nostros non scindet amores.
O utinam infernis etiam nunc una latebris
Vmbra simus, liceat pariter per claustra uagari
Mirtea, nec nostros Scipio disiungat amores!
Ibimus una ambo flentes, et passibus iisdem
Ibimus, eterno connexi federe; nec nos
Ferreus aut nostros Scipio interrumpet amores.
Inuidiosa deis Herebi populoque silentum
Ac Cereris genero, cuntisque beatior umbris
Vmbra ferar: dulces nec Scipio franget amores.
Ille quidem astrigeros tractus celumque tenebit
Dux sacer, humanis in totum moribus impar,
Nec uolet infernas sedes aut pallida Ditis
Regna sequi: haud cupidos iterum turbabit amantes.
O utinam Libicum nunquam transisset in orbem!
O utinam Latiis semper mansisset in oris!
Quid precor heu demens? Si non uenisset, amice
Et decor et species faciesque simillima Soli,
Non michi nota fores; sine qua nec uita fuisset
Grata quidem pariter. Quanta est discordia! uitam
Abstulit ac tribuit. Scipio dulcissime, raptim
O utinam Romam uictricia signa tulisses
Captiuo cum rege prior, reginaque retro
Mansisset non uisa tibi! Quid surda precamur
Numina? Castrorum dominus uictorque superbus
Captiuam petit ecce suam. Dabimusne? Sed urget:
Importuna precum species nocitura precari.
Sed rogat: at uultu tacito mihi multa minatur.
Sed rogat: at durum precibus latitare sub istis
Imperium agnosco. Parebimus? At prius horrens
Iupiter admoueat capiti sua fulmina nostro,
Hoc tellus uoret alta latus, pelagusque per amplum
Impia falsiloqui spargantur uiscera regis.
Ergo ego, Romano placitum quia, sancta reuellam
Federa coniugii? Licuit sine coniuge regem
Viuere, et id satius fuerat, quia celibe uita
Scipio noster erat: sponse nunc pacta negare
Non licet. Ast ingens et inexorabile turbat
Imperium: quid agam? Morieris, munere cari,
Sophonisba, uiri morieris; munera seuo
Hec placuere Ioui: sic nec captiua traheris
Litus ad Italie nuribus subiecta Latinis,
Nec nostros illusa dolos sic posse uideris
Aut fractam culpare fidem. Moriere. Quis ergo
Finis amoris erit? mors effera. Parcite cunti,
Celicole: calcanda fides. Fugiamus in Orbis
Vltima, et ignotas Libie penetremus harenas,
Est ubi serpentum regio tutissima nobis,
Tutior hac patria: nec enim uenturus ad illam
Est Scipio, nec pestiferi uis ulla ueneni
Tam pulcros lesura pedes. Michi forsitan ipsa
Ignoscent spectante fere. Dulcissima coniunx,
Stat fugere et te impendenti subducere morti:
Pauperiem letus tecum exiliumque fugamque
Mestaque cunta feram. Sed nec sequerere uocantem,
Femineos si noui animos, regina supremo
Sueta sedere loco: et quanquam sequerere, parati
Nil habeo, atque omnes Romana potentia passus
Claudit, et extremo Scipio notissimus orbi est.
Somnia nunc, tacite quondam mihi tempore noctis
Visa, recognosco turbate horrenda quietis
Non satis intellecta prius. Tune illa fuisti
Candida prostrato per uim subducta marito
Cerua, sed imperio tandem pastoris iniqui
Custodi prerepta nouo? tunc nempe placebas,
Vel sic uisa, michi. Sed quid coniuncta ferebat
Mors tua? Dii, uisis omen remouete malignum.
Permetuo, nam cunta sibi constantia certo
Ordine cernebam, nec me sopor ille fefellit.
Quid faciam? Moriere igitur, moriere; profecto
Nil aliud superest, coniunx miseranda, tibique
Auctor mortis ego. Sed que michi uita futura est?
Scis, Venus, et celo prospectans Iupiter alto
Mortales actus nostrosque hoc orbe labores.
Quis michi uerba dabit placidas ducentia noctes,
Aut grauis ingentes animi mulcentia curas?
Quis dabit amplexus, quisue oscula dulcia iunget?
Te sine dulce nichil. Quid prodest regia largo
Agmine seruorum, Tyrio quid lectulus ostro
Comptus, et innumeris instrata palatia gemmis?
Quid diadema iuuat? lati quid gloria regni?
Vror, et assiduis torquentur pectora flammis.
Heu michi! dulcis adhuc, dulcis post busta, sereni
Quo fugiunt uultus? Hinc iam, te, cara, supremum
Viuentem deflere iuuat. Sophonisba, deorum
Atque hominum decus eximium, quam nostra tulerunt
Tempora siderei exemplum specimenque decoris,
Que faceres conspecta fidem, super astra quis ipsis
Splendor inest superis, qualis quamque alma uenustat
Forma deas, aduerte pias his fletibus aures.
Hei - misero fuerit quoniam meminisse iocundum -
Lumina, sidereis mulcentibus ethra fauillis,
Alma sub exiguo claudentur condita busto;
Lumina magnorum mentes tactura deorum,
Lumina durorum rabiem fractura uirorum,
Lumina que michi me abstulerant curasque minores!
Candida frons auro circumcrispante decora,
Frontibus humanis augustior, abdita saxo
Stabit in angusto. Risus qui ferrea figit
Pectora, qui celum, qui circumfusa serenat
Nubila, Tartareum ruit irrediturus ad antrum.
Heu michi! Felices anime, quibus illa repente
Lux oriens ueteres ueniet purgare tenebras!
Heu bene progeniti, quibus illa uidere licebit,
Que michi mors inuisa rapit! Pes lacteus atram,
Diuino celerante gradu, conscendere cimbam
Iussus, transiliet Lethei gurgitis estum.
Fortunate Charon! utinam michi flectere clauum
Contingat, neutramque diu contingere ripam;
Tuque mei interea serues moderamina regni!
Inuidiose senex, quando hec tibi monstra uidere
Contigit, aut ullo posthac continget in euo?
Vidisti Ethneo raptam sub uertice nigri
Vxorem transire thori, nec uultus Elisse
Te latuit nostre, facies nec Gorgonis horrens,
Nec que fatiferum laqueo pendente secuta est
Laodomia uirum, nec te, pulcerrima Procris,
Nec Teucrum pestis, Minoisque altera proles -
Altera nam celum tenuit stellante corona -.
Sed cui tantus honos, cui tante gloria forme?
Crude senex, michi crede, parem non ulla uidebunt
Secula, nec rerum laudatrix magna suarum
Etas prima tulit. Visa tangere iuuenta;
Ardebis, michi crede, senex; me forsitan illac
Coniugis infauste uestigia cara sequentem
Tardius excipies. Veniam, nec tempore multo
Hic michi carcer erit. Proh! si prohibemur adire
Corporeosque iterum ius est remeare sub artus,
Occidimus. Tu parce, senex, atque arbiter equus
Igne pari flagrans iuuenilibus annue flammis.
Cerbere, si potuit uates Rodopeius iram
Frangere uoce lire, facies nunc coniugis ista
Quid poterit conspecta tibi conspectaque regi
Tartareo? Vereor, ne nostros captus amores
Tentet, et annose redeas, Proserpina, matri.
Somnia sunt que fingis amans, et falleris amens.
Massinissa, diu felix, si rata fuissent
Munera Fortune modo! sed, mestissime regum,
Pone modum lacrimis metamque impone querelis.
Dulce meum decus, atque anime pars altera nostre,
O breue solamen, longus dolor, inclita coniunx,
Ibis ad Elisias directo tramite ualles,
Et michi morte tua gemitum lacrimasque relinques.
Sed sequar; hec miseri superant solatia morbi."
Obticuit, subiitque sopor; tum fessa parumper
Membra quies sensim subrepens tarda fefellit:
Multa sed in somnis questus, celumque Chaosque
Fortunamque feram incusans hominesque deosque.
Ecce parum fausto finem positurus amori
Phebus ab Occeano radians surgebat Eoo.
Concrepuere tube; surgit tremefactus, et iras
Suscitat, ac questu se sepe reuoluit eodem.
Postquam castra uidet fremitu testantia motum,
Et metuit mandata ducis, uimque affore credit,
Si neget, horrendum dictu et miserabile sumit
Consilium, quod tristis Amor dabat: aurea fido
Pocula dat seruo, custodia dira ueneni
Credita cui fuerat. Rex hec undantia summo
Ac superinfusa cernens spumantia morte:
"Vade" ait "et misere mea tristia munera perfer
Regine, strictosque deos absolue fidemque.
Me promissorum memorem sciat illa: secundum
Impleo. Sunt superi testes, erat altera longe
Conditio michi grata magis, tentataque frustra
Est uia, si qua foret, per quam regina maneret
Coniugio contenta meo. Romanus ab alto
Dux uetat: huic nostri, sic dii statuere, potestas
Fortunaque iubente data est. Sibi consulat ergo
Cogitet unde ruens quo sit prostrata; quis illam
Exitus excipiat uiduatam nomine nostri;
Insuper et primi reuerentia quanta mariti,
Quanta patris uirtus: titulisque et sanguine dignum
Consilium paret ipsa sibi. Quod possumus unum,
Instrumenta fuge libertatisque paramus."
Hec ait, atque oculos lacrimis auertit onustos.
Nuncius accelerans regine ad limina pulsat
Munera dira ferens. Pannis anus obsita et annis
Prosilit, atque habitum conspectaque pocula narrat.
Substitit attonite similis similisque pauenti;
Nec remorata diu, positoque instincta pauore:
"Ingrediatur" ait. Stat terre lumina fixus
Et peragit commissa tremens; intercipit illa:
"Suscipio mandata libens, nec dona recuso
Regia, si maius nichil est, quod mittere dulcis
Posset amans: certe melius moriebar, in ipso
Funere ni demens nupsissem - numina testor
Conscia -, non aliquid quoniam de coniuge caro
Sit nisi dulce michi; sed sidera promptius alta,
Terrenis ut eram uinclis exuta, petebam.
Hoc refer extremum, et mortis michi testis adesto.
At uos, Celicole et qui maria ampla tenetis,
Quique locum mundi medium Stigiasque tenebras,
Quas adeo, licet ante diem, si iusta precandi
Materia est, prestate pias his questibus aures;
Audiat et celum et pelagus tellusque profunda.
En morior; mortisque magis me causa dolere,
Quam mors ipsa facit. Quid enim commercia tangunt
Nostra duces Latios? En quanta superbia genti!
Non satis est hostem regnis spoliasse paternis:
Libertate animos spoliant, et rite coactis
Coniugiis sanctoque audent irrumpere amori
Ac pactos laniare thoros, uictoria postquam
Romano stat certa duci, nec flectere quisquam
Fata potest eterna Iouis: sint ultima uite
Tristia, et eximiis sua Roma ingrata tropheis,
Exul ut a patria deserto in rure senescat
Solus et a fidis longo semotus amicis;
Nec uideat sibi dulce aliquid, qui dulcia nobis
Omnia preripuit; tum cari iniuria fratris
Exagitet, doleatque suos non equa ferentes;
Filius extremos inglorius aggrauet annos.
Indigno tandem atque inopi claudare sepulcro,
Iratusque tibi et patrie moriare relicte,
Scipio, et infames saxis inscribe querelas.
Tu quoque finitimo semper quatiare tumultu,
Si secum posthac, coniunx carissime, firmum
Fedus habes: uideas abeuntes funere natos
Intempestiuo, et fedatos cede nepotes
Alterna. Veniens illa de gente cruentus
Rusticus insultet generi per uulnera uestro,
Et trahat ante rudem uinctos per menia currum,
Ornet et ex uobis proprios tua Roma triumphos!"
Dixerat: ac circum gemitum lacrimasque uideres
Astantesque fero attonitos intendere fini.
Illa manu pateramque tenens et lumina celo
Attollens: "Sol alme" inquit "superique, ualete;
Massinissa, uale, nostri memor." Inde malignum
Ceu sitiens haurit non mota fronte uenenum,
Tartareasque petit uiolentus spiritus umbras.


VI

Nulla magis Stigios mirantum obsessa corona
Vmbra lacus subiit, postquam diuisa triformis
Partibus haud equis stetit ingens machina mundi.
Obtuitu attonito stabant horrentia circum
Agmina Penarum sparsoque rigentia uillo
Eumenidum tacitis inhiabant rictibus ora.
Regia uis oculis inerat, pallorque uerendus
Et uetus egregia maiestas fronte manebat.
Indignata tamen superis irataque Morti
Ibat et exiguo defigens lumina flexu.
Iudicis inferni postquam ad pretoria uentum est,
"Iniecit sibi seua manum" canentia Minos
Ora mouens dixit; "sit carcere clausa secundo,
Quem sontes habitant anime, quibus ultima uite
Cura fuit neglecta sue." Rodomantus acerbo
Iudicio firmabat idem. Iam prendere mestam
Ceperat immanis lictor. Tunc maximus alte
Eacus exclamat - siluerunt turbida late
Tartara; trans Stigiam uox est audita paludem -:
"Mortis amor causa est, lucemque coacta reliquit.
Tertia claustra sibi sunt, legibus abdita nostris:
Huc eat, immerite neque hec iniuria nostra
Accedat nunc uoce recens: satis aspera uite
Mansit apud superos fortuna et mortis acerbe."
Assensere pari circum clamore fauentes
Vmbrarum populi et nigri liuentia regni
Concilia. Haud aliter quam cum sententia captum
Turpibus addixit laqueis crucibusque uel igni,
Mens bona, que non supplicio, sed sorte mouetur
Infami, trepidat; tum, si generosior illi
Conditio mortis subito detur, altera frontis
Effigies uultusque alius formatur et extra
Pectoris apparent lacrimis noua gaudia fusis;
Letior ipsa quidem positaque decentior ira
Optatos uisura locos regina modestis
Passibus ingreditur, iuuenum cui cingit utrumque
Turba latus, ueteris repetens quasi somnia uite.
Haud procul a ripa Lethei fluminis illa,
Que capit expositos inamenaque mittit in antra,
Planities obscura iacet, que collibus atris
Cingitur. Hic latis eterna silentia campis
Mirteaque umbriferos uetus ambit silua recessus.
Non hic armorum strepitus studiumue frementum
Cornipedum, non cura canum pecudumque boumque,
Sed labor et lacrime et longo suspiria tractu,
Et macies odiumque sui, pallorque ruborque
Et malesuadus amor, scelus, ira, fidesque dolique,
Furtaque blanditiis immixta, iocusque dolorque,
Et risus breuis et ficto periuria uultu
Crebraque sub raris habitant mendacia ueris.
Illa per angustas fauces ingressa, sub ipso
Limine claustrorum laqueo sua colla prementem
Cernit Yphim et nimio consumptam Biblida luctu.
At procul ingenti latitabat Mirra pudore
Frondibus ora tegens. Iterum spoliator Auerni
Orpheus Euridicen frustra reuocare parabat.
Maximus extremo nemorum uagus ibat Achilles
Pallidaque immiti signabat gramina passu.
Aduersa regione Paris ceu nota timeret
Arma hostis gressu tacito properabat. At illum
Tristior Oenone a tergo et lacrimosa uocabat;
Ipse alio tendebat iter. Tum regia uirgo
Et mundo matrona nocens, tot causa dolorum,
Turnus et ipse dolens rapta de coniuge campis
Errabant; mediaque duos in ualle uideres
Soliuagos lateri herentes alternaque collo
Brachia tendentes. "Heu felicissima Tisbe!"
Suspirans inquit; placuit seruatus Auerno
Dulcis amor: tantum nullis inuiderat umbris;
Nusquam adeo cari meminit deserta mariti.
Nequicquam; namque ille, senex moriturus et annis
Lassandus uite uenturus ad ultima, longe est,
Heroumque greges diuersaque claustra tenebit.
Postquam Fama fere uolitans prenuntia mortis
In uulgus effusa ruit, tunc una per omnes
It pietas: tote lacrimis maduere cohortes.
Hunc sors regine, mouet hunc iniuria regis,
Qui scelera accumulans maiori crimine crimen
Diluit; hunc ingens duro constantia leto
Feminea et nulli non admiranda uirorum.
Scipio permetuens iuuenis ne forsitan ardens,
Nunc etiam gemini sceleris sibi conscius, in se
Consulat asperius quicquam, pro tempore blandis
Mitigat alloquiis castigatumque modeste
Temperat et curis cupit exonerare malignis.
Proxima sic dubii medicus discrimina morbi
Agnoscens, egrum placido sermone moratur
Ac monet et proprii immemorem uelit esse pericli.
Altera nox fessum curis uigilemque sopore
Reddidit aurore. Iam Lucifer astra premebat,
Candida iamque dies pelago ueniebat ab Indo;
Iam uolucrum dulces ullo sine fine querele
Audiri et nocturna silentia rumpere Progne.
Surgit et effusas iusso precone cateruas
Congregat ac medio sublimis ab agmine fatur:
"Romani proceres felicia castra secuti,
Victores, quos Hesperie tot pressa per annos
Terra tulit, quos innumeris nunc Africa sentit
Cladibus, extremis iam iam sensura ruinis,
Intentas adhibete aures et corda precanti
Prona duci. Me uera quidem et comperta profari,
Testis ab excelso prospectans Iupiter esto.
Gloria tam longi numquam michi uana laboris
Causa nec imperii fuerit damnosa libido,
Sed patrie pregrandis amor, qui nostra uadosis
Sirtibus Occeanoque alternat castra frementi:
Hoc duce Ripheas nudus transire per Alpes
Non uerear, gelidum cum bruma reduxerit annum,
Estiui medio armatus nec in ore Leonis
Ethiopum penetrare latus sitientiaque arua.
Nam michi uel dubii certa est uictoria Martis,
Vel mors leta quidem; patrie mea uita salusque,
Non michi debetur: pia debita perdere soluens
Nil uideor. Nunc ista tamen quo tendere pergant
Expediam breuibus. Vos me per cunta secuti
Aspera, supremo mentes aptate labori.
Finis adest summumque decus. Michi menia circum
Cingere propositum et seue Carthaginis urbem.
Aut redit is cui cunta uni sua uulnera seruat
Perfida gens nostre tantum aduersata saluti:
Tum Latio interrupta quies nobisque perennis
Fama uenit belli fato querenda supremi.
Aut manet et uictum cuntatio sola fatetur,
Indefensa michi, tellus, dabis impia dignum
Supplitium: cesos purgabis sanguine ciues.
Rurane barbaricis pedibus calcanda fuerunt
Italie: nobis animos tam iusta negabit
Vltio? Quin etiam, quod uel meminisse molestum est,
Menia nostre urbis Capitoliaque alta minaci
Cominus ille fremens uix lumine uiderit uno:
Nos muros spectare suos que causa uetabit?
Non michi si campis ueniat Mars ille secundus
Penorum armatus Stigiaque reuersus ab unda,
Quatuor atque truces quos pauit in arma leones
Alterno cingant latus ordine, pectora contra
Ferre reformidem: sic me spectata, Quirites,
Vestra monet uirtus. At nunc pater inclitus umbris
Occubat infernis, natorumque omnis ad unum
Turba redit: Latius iugulos sic ensis in illos
Fulminat. Iste autem per secula cunta superstes
Quid nisi serus honos et nostre gloria dextre est?
Sit uixisse diu finis sibi fructus honesti!
Hac tandem feriere manu, licet aspera iactes
Prelia et aduersa Romanos cuspide fixos.
Gloria prima tamen mortis tibi cognitus auctor
Scipio, et in tumuli scribendum hoc marmore nomen.
Nunc agite, egregiis animos aptate triumphis,
Vltores patrie. Tuque, o decor, inclite, regum,
Massinissa, ingens, - quem nec turbata fatigent
Equora, nec toto descendens Iupiter igne,
Non ferus infesto concurrens numine Mauors -,
Accede et nostris animum sermonibus offer.
Magna tibi hoc bello uirtus, multusque deorum
Est fauor, agnosco: nunc urbis munera nostre,
Munera pro meritis, fateor, tibi parua, sed arram
Maiorum, michi crede, damus. Viden ecce frementem
Cornipedem letum phaleris auroque superbum?
Nescit ut esse loco! fulgentes respice currus.
Cetera quin etiam que circumferre triumphis
Romani statuere duces: ut iaspide crebra
Texta corona micat! rutilo riget integer auro
En crather: quantoque manum grauis implicat orbe!
En habitus, sacra quo nil conspectius urbe
Noueris. Ipse animis pridem Romana quid esset
Virtus, mortales inter, te nosse fateris:
Quod nescire potes, nulli tam clara solemus
Externo prestare uiro; tibi nostra sed uni
Arma habitum titulos nomenque decusque libenti
Mente damus, te participem sociumque licebit
Esse triumphorum, nobis quos nostra pararit
Fortuna. In medio sedes tibi certa Senatu
Semper erit nostro; ciuis monimenta tenebis
Omnia Romulei; stabilem sociumque et amicum
Teque salutamus regem. Tum tu, optime Leli,
Hanc auro gemmisque grauem gestare coronam
Dignus habe, captosque trahens primumque Siphacem
Maturabis iter. Pelago stat classis aperto
Et placidum spirante fretum substernitur Austro.
At uos, o socii certaminis atque laborum,
Emeritas laudes et premia digna feretis,
Cum nos laurigero Capitolia celsa prementes
Leta uidens curru, cum circumfusa fauentum
Milia, uictorum plausum fremitumque iocosque
Maxima septeno spectabit uertice Roma.
Quem michi fata diem numquam mentita propinquum
Promittunt." Sic fatus erat. Iamque undique magnus
Consurgens letusque fremor pulsabat Olimpum.
Ante omnes meritas grates expendere certant
Rex Leliusque duci. Spesque ingens addita regi
Abstulit antiquas aliamque in uiscera curam
Intulit, ut regni posset protendere fines
Pauperis, hostilesque suis adiungere terras;
Quod sperare quidem sors illius atque potentis
Scipiade promissa dabant. Ceu retibus auceps
Aspiciens uolucrem subito discedere paruam
Conqueritur, mouet exigui spes perdita lucri,
Maior inopina mox et generosior ales
Parte poli tensis si forsitan aduolet alis,
Erigitur recipitque animos, spesque ampla futuri
Preteriti meminisse uetat; sic prima secunde
Cura parum solido sub pectore cessit amantis.
Victor amoris amorque libidine uicta libido est.
Proxima nox alia transiuit ymagine somni:
Non habitus, non incessus, non uultus amice
Ante oculos, non uox iterum exaudita gementis;
At solium atque urbes, at fortibus oppida muris
Fluminaque et montes lati confinia regni.
Iam rubicunda uagos Eoo litore currus
Aptabat uentura dies, Auroraque noctis
Candida pellebat tenebras, cum buccina classem
Excitat et uento tenduntur uela secundo.
Litore iam toto stabat Romana iuuentus
Digressu uisura suos. Hic uerba parenti,
Hic fratri perferre iubet, iubet ille sorori
Hic sociis, multumque rogat: confusus in altum
Clamor it et uarie resonant per inania uoces.
Lelius in medio conspectus amica salutat
Equora; tum ducibus commendat carbasa uentis,
Atque alacres leto respondent murmure naute.
At mestus mediaque Siphax de puppe reflectens
Lumina supremum patriam uisura locosque
In quibus altus erat, tacitus lacrimosa mouebat.
Postquam claustra dolor uocisque repagula feruens
Euicit, talem diffudit ad astra querelam:
"Heu tellus aduersa deis, heu sidere tristi
Pressa diu tellus! quam nostris attulit aruis
Femina Sidonio fugiens a litore pestem!
Pectoribus nostris animos quos intulit illa
Exul inops mulier metuens atque icta recenti
Vulnere! nempe auidos bellorum et sanguinis atri.
Tutius ut fuerat regnum tenuisse uetustum
Et pacem seruasse suam! lato equore gentes
Discreuit Natura duas aduersaque fixit
Litora; nos mortem mediis quesiuimus undis.
Quid uisum est nostris elementa irrumpere damnis
Et uento pelagoque manus inferre tumenti?
Sat nostro precisa nocens a corpore tellus
Hispana et calidis fumans Trinacria uenis,
Quid michi nunc uobisque fuit? Sardinia flatu
Pessima pestifero melius latuisse marinis
Eternum potuisset aquis, quo signa furentes
Pertulimus. Puduit spatio requiescere tanto.
Hei michi, non alias sic te, pulcerrima, cernam,
Africa, nec patrii tangent hec lumina colles.
Litus ad inuisum ferimur. Locus ille sepulcri.
Quis putet? extremis genitum sub finibus orbis
Itala terra teget. Mediis at uita procellis
Irrequieta fuit: sic tristes litia Parce
Distribuere michi, sic dii statuere superni.
Hi tibi, qui uires animumque dedere superbum
Omnia miscentem, meritas dent soluere penas,
Hanibal, ingentes quoniam michi causa ruine es
Et patrie natus misere tu causa supremi
Prima mali. Patrias utinam iuratus ad aras
Fulmine flagrasses merito! Proh Iupiter, ille
Ille tibi feriendus erat. Nam uindice flamma
Quid iuuat innocuas quercus et saxa ferire?
Heu puer infelix patrie cuntisque tibique!
Tuque deis inuise parens, qui dira tulisti
Semina bellorum, natis caruisse nefandis
Quanto erat utilius! genitor sed tristis ad umbras
Iuisti, tantos uetitus spectare furores.
Non licuit cupido mundi satiare cruore
Lumina, non gladios; at post scelerata propago
Hunc fudit, seuo inferias missura parenti.
Tu certe iam digna luis. Sed, pessime rerum,
Quas penas michi, nate, dabis, qui stagna lacusque,
Qui freta, qui fluuios, qui terras sanguine turpas!
Forte ego premoriar, tua nec sinar ultima presens
Cernere supplicia: at Manes penetrare uidebo
Agmine cesorum et Furiarum turbine septum.
At, coniunx infida, uirum que linquere frustra
Niteris et nostris insultas cladibus, imos
Ad Manes inuita preis, solamque uidere
Te potero et uultus iterum spectare pudendos.
Litore nam patrio, nisi me mea lumina fallunt,
Immemor ille tui turpissimus errat adulter."
Dixit et in gremium lacrimantia condidit ora.
Illum non scopuli, non horrifer Eurus ab antro
Terruit Eolio, non monstra uagantia ponto,
Deuotum mortisque auidum, gelidumque cadauer
Litoribus Libicis transuerso turbine reddi
Optantem tacite, tempestatesque uocantem.
Inuidus haud aliter tenuis regnator agelli,
Annua cui messis periit spes, optat iniquum
Ver aliis imbresque feros et grandine mixtos
Arboribus frugibusque graues incumbere uentos.
Interea Scipio curarum parte leuatus
Carpit iter tumulumque habili munimine cingit,
Quem Tuneta uocant, turresque ibi suggerit altas,
Menia precipiti circumdans lignea uallo.
Iamque in conspectu Carthaginis ampla repente
Castra locat: late fugientibus arua colonis
Vastantur; trepidant subita formidine ciues
Obsessi: solamque uiam superesse salutis
Absentem reuocare ducem clamore fatentur.
Legatos igitur raptim, qui publica fando
Fata ferant, mittunt, reuocentque ad prelia tandem
Vltima et extremos patrie sub morte dolores;
Ast alii in Ligurum uallem properante iubentur
Classe uehi atque illis Magonem auertere terris:
Ni redeant, patrie summas instare ruinas.
Ille quidem, quamuis animum grauis ira cruentum
Angeret, aduerso quoniam tamen aspera Marte
Vulnera passus erat, metuens inimica supremis
Arma malis, statuit patrie parere uocanti.
Interea, blandis traherent qui tempora uerbis,
Ter denos oratores in castra senatu
Penorum ex omni lectos ac ficta loquentes
Romano misere duci: quorum unus ab alto
Pectore suspirans, lacrimis sic incipit ortis:
"Summe ducum, cui cunta parem per secula nullum
Mundus habet prima numerans ab origine retro,
Visceribus patriis que publica uulnera seue
Paucorum fecere manus rabiesque nocentum,
Aspice placatus tandem et miserere, precamur.
Afflictis liceat per te sperare salutem,
Quam ciues rapuere feri. Si parcere pulcra est
Vltio, si imperium nobis auxisse receptis
Romanum, quam tantam urbem extinxisse repulsis
Vtilius, si uictores meminisse uetuste
Prestat amicitie, quam uos presentia tantum
Atque iras pensare nouas, ignoscite uictis,
Parcite supplicibus, rebus succurrite nostris.
Occidimus: prestate manus, hostemque iacentem
Erigite, et nostro sic insultate pudori:
Optima uincendi species, quando hostis amicus
Fit meritis. Sed pretereo speciosa profari,
Nomen amicitie quoniam fortuna silere
Nostra iubet; satis est miseros optasse salutem
Et ueniam petiisse reos. Per sacra Tonantis,
Per uestros, Romane, deos, ignosce paratis
Supplicium penamque pati. Non nostra negarim
Crimina; sed uerum liceat, dux sancte, fateri
Te coram: nostro uiolentus prefuit auctor
Hanibal errori nostrasque cupidine summi
Imperii pauit furias, et uelle coegit
Quod sero nunc nolle dolet. Verum ille necesse est
Vt pereat scelerumque ruat cum pondere tandem.
Sic illum sua fata uocant: tu nostra benignus
Respice. Si ciuem crudelem sensimus hostem,
Tu ciuis pius esse uelis, qui diceris hostis."
Dixit et ante pedes iacuit uictoris. At ille
Erigit et uultu respondet pauca seuero:
"Non pacis tractator ego, sed uictor et ultor
Sum scelerum Libicas, memini, transmissus in oras.
Quam michi spem Fortuna ferat, uictoria quam sit
Prona michi notum est. Sed me tamen ultima uestri
Fata mouent: animum nequeo posuisse benignum.
Mundus ut agnoscat sic nos pia bella mouere,
Vt nostro sit pacis amor sub pectore semper,
Parcimus indignis. Has pacis figite leges
Mentibus, et seruare fidem condiscite tantis
Cladibus edocti, superosque et sancta uereri
Federa. Bis denas non ultra litore naues
In patrios seruate usus; non bella mouendi
Ius uobis Populi iniussu; sint prelia nostri
Arbitrii; uestro tellus Hispana subesse
Desinat imperio, uestrisue quiescat ab armis.
Insula nulla, freto quod nos inter iacet et uos,
Non, procul a Libico, uiuat sibi libera, Marte;
Vincula captiuis turpesque auferte cathenas
Victorum pedibus; stet uobis transfuga nullus,
Nullus in Italia Penorum exercitus ultra
Permaneat, uestrosque duces remeare iubete.
Sique trium spatio pax, consultando dierum
Quos damus, accepta est, legatos mittite Romam:
Sanciat hanc Populus pacem iubeatque Senatus.
Si minus, at saltem paucis siluisse diebus,
Tres liceat noctes per me duxisse quietas."
Dixit. Ad hec Cereris pro tot legionibus addit
Ingentes cumulos atque eris grande tributum.
Illi autem, ueluti pacis iam nulla molesta
Conditio foret ac fractis spes nulla sub armis,
Omnia suscipiunt leti populoque reportant;
Isque fremens ficto confirmat pectore pacem.
Haud secus ancipiti periurus nauita mortem
Tempestate timens, ubi iam spes nulla relicta est,
Vota deis cumulat pelagi tremulaque tumentem
Neptunum ter uoce ciet Thetidisque marine
Numen et iratum compellat Nerea ponto:
Dona dabit templis, omnem feret ille laborem.
Si redeat tranquilla dies portusque uideri
Cominus incipiat, sensim mens perfida tuto
Atque inconsulti subeant obliuia uoti.
Sic stimulante metu deludunt tempora Peni
Pollicitis, redeat donec ferus Hanibal absens.
Illum tunc uario curarum turbine fessum
Vltimus Italie Brutiorum in monte tenebat
Angulus et ludos Fortune et monstra notantem.
Hunc adeunt iussi, fandique peritior unus
Sic ait: "O Libici decus et spes ultima mundi,
O patrie iam sola salus, miserere tuorum,
Quos fera terribili uexat Fortuna tumultu.
Prospice pendentem mutata fronte ruinam
Fatorum .........
Iam tua suppositis arderent menia flammis,
Ni procul absentis prodesset ciuibus ingens
Fama tui: uereorque, miser! ne dum equore lato
Huc ferimur, patriis errent incendia tectis.
Namque sub extremum subitosque minantia casus
Liquimus. Imperio atque urbi succurre trementi,
Que reuocat fidumque sibi trans equora nomen
Inuocat ore pio. Tu uel te redde precanti,
Vel causam te te nostre fateare ruine.
Iamque tuus Libicis, nisi me presagia fallunt,
Litoribus reducem frater super equora classem
Alligat. At frustra fratrum modo turba paterque
Martius ethereas rediens inuictus ad auras
Auxilium ferat afflictis. Non ira deorum
Tam lenis, aut tali nent stamina pollice dure
Parcarum nunc nostra manus. Tibi credita soli
Vita salus decus et miseri sunt omnia regni."
Dixit et inuicte lacrimans dedit oscula dextre.
Ille perorantem querulo cum murmure semper
Audierat frendensque manus compresserat et se
Torserat, haud aliter quam carmina noxia serpens
Et magicum murmur cursumque uetantia uerba
Quando audit, rauco uiolentus sibilat ore
Et sese in nodos sinuoso corpore uersat.
Sepe manu frontem percusserat udaque celo
Sepe supercilia extulerat, sepe agmina, rerum
Conscia tam multarum, oculo conspexerat atro.
Tandem mestus ait: "Fatum Carthaginis olim
Agnoui generisque mei, fraternaque ceruix
Admonuit quid seua michi Fortuna parasset.
Nunc tamen ante oculos iam fata nouissima nostre
Vrbis et obscenas uideor spectare ruinas.
Heu michi, Carthago, dulcis Carthago! quis et te
Et me et tot nostros Latia de gente triumphos
Perdidit? at tacite multos iam sensimus hostes.
Nam reuocare fuit, quotiens stipendia mitti
Est uetitum, bello exhaustas quotiensque cohortes
Impleri. Ast odium nunc eminet, atque in aperto
Res agitur: retrahunt, et me parere necesse est.
Parebo inuitus. Sibi non hinc arroget hostis
Externus. Non me, totiens pessundata, uincis,
Roma, nec Ausonio conspirans robore tellus.
Me ciues uicere mei, Latioque meorum
Inuidia atque dolus pellunt, non Martia uirtus:
Nec modo inhoneste poterit tam maximus ille
Insultare fuge Scipio, quam perfidus Hanno
Consiliumque secuta suum plebs ceca senatus.
Ille meas inuisus opes famamque domumque
Vertere non aliter poterat quam publica nostris
Damna simul miscens: populi me mole ruentis
Opprimet atque una conuoluet cunta ruina,
Hostis Penorum et Romani sanguinis ultor."
Talia feruebat rabidus nimioque dolore
Insanus, ceu lesus aper, cui spumea mento
Fex riget et duro horrentes stant pectore sete.
Italie procul extremo sedet, inclita quondam,
Vrbs Crotho: pauper claro cognomine portus,
Matutina uidens redeuntis lumina Phebi.
Picturis hic egregiis ditissima templa
Iunonis fuerant, Graia que nobilis arte
Zeusis adornarat, nimia dederatque per orbem
Religione coli. Nitidas hinc quinque seuere
Stabat ymago dee nudasque imitata puellas
Et forme decerptus honos, quam corpore in ullo
Se reperire simul quia desperauerat autor,
Abstulit a multis speciemque redegit in unam.
Hoc instructa fuge iam pridem atque abdita portu
Punica classis erat, quoniam uariantia fata
Militie tantus fortunarumque magister
Viderat ante diu steteratque paratus ad omnes
Euentus. Igitur raptis legionibus huc se
Contulit iratus mundo superisque sibique;
Italico nec adhuc mens exatiata cruore
Seua uiri ad manes suprema piacula mittit.
Heu miseranda acies miserorum et magna uirorum,
Quo tua te fortuna tulit! formidine postquam
Frustra animos tentasse uidet, si castra cruenta
Forte sequi et profugam uellent conscendere classem,
Seuus inhumana confestim excanduit ira
Longeuamque senum, teneram iuuenumque cateruam,
Tale nichil ueritam, nudam fragilemque et inermem,
Que pellente metu tutis successerat aris,
Obtruncat: calido complentur sanguine templa,
Et fremitu tectum omne sonat. Sic ille profanus
Commaculatque sacros postes iurandaque Penis
Iunonis simulacra sue uultusque deorum
Terrificos: gemitu ingenti domus ampla remugit.
Hec sacra contentus diis persoluisse marinis,
Dux ferus et celi contemptor maximus alti,
Conscendit puppim uictor funemque cruentum
Soluit et Italie flens dulcia deserit arua.
Quam tacitus lacrimansque retro multumque diuque
Prospiciens pelago ex alto quatiensque minantis
More caput frontemque plicis maioribus implens,
Murmure terribili sic tandem turbidus inquit:
"Italia, Italia, et rerum caput, aspera Roma,
Quenam uos nostris facilis fortuna repente
Faucibus eripuit? tu quisquis es ille, deorum
Maxime, et in nostros nimis importune labores,
Quid michi parta diu momento temporis aufers?
Iupiter, Ausonii defensor perfide mundi,
Quis tibi nostra dedit tot clara decora sub uno
Vertere posse die? Cur non Cannensia mecum
Prelia tentabas, si tanta libido nocendi est?
Venisses utinam mediis tunc obuius armis
Armassetque suo se fulmine dextra Tonantis:
Mulciber, Ethnea calibem fornace recoctum
Cuspide densasses in uulnera nostra trisulca:
Hinc succincta Ioui clipeum sua nata dedisset,
Palladiaque pater texisset Gorgone pectus
Atque utrumque latus stipassent uana deorum
Numina; torsisses medio, Mars, puluere currum:
Mortibus ipse grauem uacuasses, Phebe, pharetram,
Monstrificumque gerens aduersa per agmina robur
Alcides genitorem aruis tutasset in illis!
Vicisset fortuna deos ibi nostra Iouemque.
O michi care comes, consultor fide Bomilcar,
Cannensi cur sancta die tua iussa reliqui?
Cur michi non armis durato interque labores
Tantum animi fuerit quantum iuuenilibus annis
Scipiade fuit indomito, qui morte sub ipsa
Audeat Italie nostros inuadere muros?
Victor ego extimui uictas perrumpere portas.
Quis uetuit Romam raptim petiisse cruento
Agmine? quis pactam potuit michi tollere cenam?
Iupiter ipse dolis, non ui, qui nostra futuri
Pectora ceca tulit: quod si tunc ista remota
Tempora Fatorum licuisset cernere nube,
Non quicquid celo et pelago terreque deorum est,
Non genus omne hominum nostros auertere cursus
Hinc poterat. Spes nostra quidem et fiducia tanta
Murus, Roma, fuit tibi nunc: discrimine in illo
Nil acies, nil arma tibi, nil menia, nil arx,
Sed nostre ualuere more. Proh sanguine quanto
Vndassent maria et Tirreni litoris estus!
Quot, Tyberis, rutilo trusisses gurgite in altum
Corpora! quot currus, quot nobilis arma senatus
Aurea, quot flammis ultricibus obruta tecta
Spectassem uulgique una sub strage cadentis
Milia quot, specula longe metuendus ab alta!
Quas uoces, quos accentus, que murmura plebis
Auribus audissem lirici michi carminis instar!
Nec tamen armorum, cepti nec penitet: urbis
Menia conspexi armatus latebrisque coegi
Tot claros latitare duces. Iam nempe notare
Fulminibus nimbisque tuam tunc, Iupiter, iram,
Si mens sana foret, poteram. Quid mixta colore
Flumina sanguineo referam, tempusque sub unum
Ticinumque uadis tepidum Trebiamque rubentem,
Montibus aduersis genitos tractuque uiarum
Coniunctos, testes nostrarum in secula rerum,
Quos Padus Adriacum descendens traxit in equor?
Quid Trasimeni memorem sub gurgite lascas?
Sanguine pinguescunt Italo. Satis ampla relatu
Gessimus: Ausoniis annalibus Hanibal ingens
Nomen erit, Latiis numquam delebile fastis
Hanibal. Exiguo restabat summa labore
Fama; sed inuidit patrie dux maximus Hanno;
Inuidere dei sontes." Sic tristis abibat
Hanibal et quarto linquebat litora lustro,
Italie possessa gemens; nec tristior unquam
Vel patriam quisquam uel dulces liquit amicos,
Quam patriam petit ille suam: sibi nempe uideri
Exul, ab hostili iussus regione reuerti.
Mestior has inter curas serasque querelas
Subtrahitur sensim terris. Iamque equore currus
Phebus anhelantes radians condebat Hibero.
Inde uie spatium noxque addita litoris omnem
Abstulit aspectum. Tum dux concussa quieti
Membra dedit dubie; certamque obuersus ad Arthon
Classis agens curas et sidera nota magister,
Solicitat nautas quibus est custodia puppis
Magnetis ferrique uias spectare sequacis
Et simul insomnem studio traducere noctem.
Litora classifragis linquunt famosa procellis
Atque altum tenuisse iuuat. Tum lintea prosper
Fert Aquilo et flatu pellit distenta secundo.
Vix dum pulcra dies pelago surgebat et astra
Vndique uicinum fugiebant languida solem,
Cum dextra Italice transmisso pollice plante,
Hic ubi rauca uetant iterum concurrere colles
Equora disiectos, procul exaudita pauorem
Scilla rapax nautis atque irrequieta Caribdis
Incutit ancipitem. Sed conscia turba pericli
Leua secant maria et Phebi flectuntur ad ortus.
Iam prope conspicitur fumosi uerticis Ethna
Sulfureis innixa uadis olimque Ciclopum
Terra ferax, at nunc trucibus domus apta tyrannis.
Iam Syracusanus famoso litore portus
Apparet, sulcantque fretum, quo bella gerentes
Tam longe a patria, Furiis urgentibus, olim
Argolice periere rates. Dux ipse coactus,
Menia prospectans casum testata recentem,
Marcelli meminisse sui, cui uicta triumphum
Illa dedere, prius diro quam proditus astu
Oppeteret. Surgunt longe conuexa Pachyni.
Que dum pulsa legit uentis et remige classis,
Solque diesque ruunt; uerum - sic Fata iubebant -
Nocte secant fluctus medios ac litora linquunt
Trinacrie pelagique uia breuiore feruntur.
Lenta per ambiguam fulgebat Cinthia noctem
Et cecis radiabat aquis. Dux peruigil alta
Puppe sedens medius, casus uenturaque uersat
Prelia et euentus dubios finemque latentem.
Talia uoluentem de circumstantibus unus
Compellat: "Si digna peto, dux maxime, nobis
Exoptate diu, que stet sententia rerum
Nunc animo tibi, nosse uelim: ne sperne precantem.
Legatus tibi sum patrie transmissus ab ipsa
Atque urbis pars una tue. Te fessa tuumque
Expectat reditum. Numquid, cum litora tanges
Punica, confestim patulo confligere campo
Atque manum conferre uoles? An menia primum
Intrabis, patrie spes erecturus in arma?
An alia fortasse uia meliora tuenti
Consilia apparent? quem nostro Fata labori
Impositura modum reris, quemue affore finem?"
Ille autem: "Quis certa deus sub turbine tanto
Consilia expediat? quis det meliora tenere?
Ibimus in patriam, quoniam sic imperat Hanno.
Forsitan et dulces muros prius ipse subibo
Quam Fatum tentare uelim, uiresque meorum
Spesque animosque prius uultusque habitusque uidebo.
Sin autem mediis iuuenis Romanus in aruis
Occurrat, pugnare michi sententia fixa est
Atque omnem potius successum sponte subire
Quem deus et Fortuna dabunt." Hic turbidus ille
Conticuit. Senior iuxta, cui flectere clauum
Ars erat, annosam tollens ad sidera frontem
Mox freta lata tuens, "Veniam te, Iupiter," inquit
"Neptunumque patrem atque omnia numina supplex
Deprecor, infandas Libie prohibete ruinas
Atque omen prohibete malum. Michi multa uidere
Vita dedit longos huc continuata per annos;
Nunc tremor inuadit mentem timidumque senectus
Efficit. Heu quanto stetimus discrimine contra
Hostiles acies tunc, cum Romana pauentem
Castra pererrabant Libiam et Carthaginis ample
Menia pulsabant. Tum dux erat optimus illis
Regulus, eximio cui sic Fortuna fauere
Blanda uidebatur, nichil ut sperare liceret
Afflictis. Quantum tandem - stat Bagrada facti
Testis adhuc - quantum frustra serpentis amice
Sensimus auxilium! Latiis namque illa sagittis
Obruitur transfixa fera, et sub grandine multa
Telorum compressa perit - uix iugera campi
Quatuor excipiunt immani mole iacentem -.
Vix tandem tot uicta malis Fortuna, remoto
Oportuna quidem non dignis mittit ab orbe
Auxilia: ipsa ducem fida Lacedemone mittit
Grecia. Magnificos uideor michi cernere uultus
Xantippi moresque graues librataque uerba,
Te quotiens, Hanibal, uideo, quotiensque loquentem
Audio. Tu uixdum in lucem tunc editus infans.
Sed quid cunta sequor? uictores uincere nobis
Contigit arte ducis sola, Romanaque castra
Romanasque acies Romanaque signa ducemque
Fudimus, et nostras subiit dux ipse cathenas.
Hei michi, quid referam? quid me meminisse coegit,
Hanibal, hoc pelagus? namque hic, nisi noctis opace
Inditiis fallor, Xantippum seua sub undis,
Et reditum in patriam mentita et perfida classis,
Demersit. Videor corpus spectare natantis
Equore tam uasto et uix brachia fessa mouentis.
Dii, que monstra, boni! que mens ingrata nocentum!
Quid uoluere sibi? solum qui causa salutis
His fuerat, tali unanimes absumere morte!
Remigis implebam partes, illumque cadentem
Et uidi et dolui et presagia tristia finxi
Ipse michi. Vereor summum narrare dolorem
Qui sequitur; sed digna fuit uindicta deorum.
Hac equidem paucos post annos forte tenebat
Impia classis iter, nec longe a finibus istis
Incidit in classem Latiam: nempe ipse tremendam
Nostrorum stragem, totoque incendia ponto,
Et uolitare trabes, et mixta cadauera uiuis
Corporibus, circumque atro freta tincta cruore,
Et uictas puppes remosque et sparsa per undas
Carbasa, naufragium horrendum, fractosque rudentes,
Vulnera crebra nimis mortesque et in equore luctum
Confusum, tristesque sonos trepidumque tumultum,
Prelia Tartareis Hereboque similima uidi.
Dii michi non aliter faueant, nisi semper ab undis,
Donec feda fuit strages, fera bella cientem
Xantippum releuare oculos atque ora uidebam,
Subdentemque faces ratibus flammasque per equor
Fundentem, et celo gladios ac tela pluentem.
Nec prius ex oculis abiit, quam classis in omne
Dissiluit pelagus, Siculi quod litoris unum
Sardinieque latus mediis disterminat undis.
Libertas equidem Xantippo uindice nobis
Tunc periit: tandemque, precor, trux ira quiescat!
Molliat ille animos: uni satis ultio tanta
Vna sit offense. Sed nunc antiqua recordor,
Nam locus admonuit, scelus et uindicta quod isto
Contigit in pelago." Sic questus uertitur inde
Ad leuam, medioque retro procul equore Malta
Ante, sed ad dextram Lilibeia litora feruent,
Occultantque sinu Frigii monumenta sepulcri.
Sic longam alterno noctem sermone leuabant,
Et ueterum memores, iam tunc uentura timebant.
Anxia tum tenui succumbunt tempora somno,
Et nouus Eoo consurgens Eurus ab axe
Lintea complebat facili crepitantia pulsu.
Lelius hec inter perducto rege reuertens
Accelerabat iter; namque illum cara trahebant
Iussa ducis profugusque hostis, multumque timebat
Ne sine se fortasse dies foret ultima belli
Expectata sibi semper, cum fama repente
Incidit, hostiles pacem ueniamque precantes
Affore legatos. Igitur reuocante Senatu
Lelius ipse domum repetit. Sic dulcia care
Limina cum peteret iuuenis malesanus amice,
Si pater aut genitrix retrahat, uestigia flectit
Lenta dolens pactamque timens amittere noctem.
Fuluius expositos Baiano in litore Romam
Perduxit, comitem quem dederat ipse profectis
Scipio; sed muros uetitis intrare uetusto
Consilium de more datur. Stat proxima portis
Bellone sacrata domus, quo tota Senatus
Turba uerenda coit, simul et quos miserat hostis
Conueniunt. Hi multa palam quia falsa citatis
Asseruere deis, ira grauiore Senatus
Accendere animos; pacemque et fedus auitum
Poscentes meruere odium: uiolata negare
Publica pacta quidem, causamque inferre malorum
Hanibali, cuntosque alios absoluere culpa.
Cepit ad hec uarium murmur; tum concitus unus
Ex Patribus: "Quoniam pacem petiistis auitam,
Dicite" ait "ueteris fuerint que federa pacis."
Omnibus etatis clipeus fuit: illa uetusta;
Se iuuenes, neque tot retro meminisse per annos.
Punica sic patuit fraus et frustrantia tempus
Verba parum latuere Patres. Excedere templo
Iussi, abeunt. In tres scissa est sententia partes,
Principibus queque usa suis, quarum una reuersis
Consulibus - nam forte aberant -, que summa potestas,
Responsi seruabat onus; dignumque mouebat
Maiestate decus Latia, Liuiusque morandi
Autor erat reditus. At contra intacta Metellus
Federa Romano, fuerat qui causa petendi,
Cunta referre duci, nosset quique omnia solus.
Illa sed asperior sententia uisa Leuini
Optima, quae muris pellendos censuit hostes
Exploratores .........
Sic sine pace retro redeunt, sine federe raptim
Et sine responso. Custodia litus ad usque
Mittitur Ausonie, ne quoquam flectere cursum,
Neu fraudis moliri aliquid per Punica possint
Ingenia, atque artes nati exercere paternas.
Fuluius ipse etiam Leliusque in castra iubentur
Hec patrie mandata duci non lenta referre:
Pergat qua cepit primordiaque alta sequatur
Fortunamque deosque suos, neu pacis in umbra
Destituat ceptumue sinat lentescere bellum.
Fecerat interea pacis spes blanda sequestre
Vt terris securus iter pelagoque uiator
Carperet intrepidique errarent equore naute.
Hac spe igitur Romana ingens a litore classis
Arma ferens, homines uacuisque cibaria castris
Soluerat et gemino sulcabat cerula cursu.
Namque alias Calaris puppes Aquilone secundo,
Flatibus aduersis alias Lilibeus onustas
Miserat. Has pelago tempestas corripit alto
Dispergitque uagas scopulisque allidit et undis;
Pars pelago submersa perit, pars litus iniquum
Victa petit, secura hostis metuensque procelle.
Omnia tunc poterat celso de uertice Birse
Cernere fedifragum et promptum ad periuria uulgus.
Ergo oritur subitus per menia lata tumultus
Inque forum coeunt. Pauci quibus esset honesti
Cura fidesque opibus potior potiorque rapinis,
Pactorum et totiens uotis precibusque petite
Pacis ab Italia uulgus meminisse iubebant.
Ast odiis alii cecaque cupidine prede
Flagrantes raptim arma fremunt interque tumultum,
Vt solet, a multis melior sententia uicta est.
Conscendunt auidi naues. Gisgonius illis
Hasdrubal eligitur sceleris dux, isque repente
Egreditur portu sparsasque per equora puppes
Desertasque fuga nautarum inuadit: at ille
Fluctibus hinc, illinc inopini fraudibus hostis
Vincuntur facile; paucas maris abstulit estus
Demersitque alias; plures rapuere nefandi
Predones. Medias Octauius ipse procellas
Dux secuit classis ter denis puppibus, ac se
Remige defesso sub tuto condidit antro
Montis Apollinei uento iactatus et estu.
Scipio tam feda concussus ymagine Fraudis,
Quamquam animos Fortuna dabat Virtusque laborum
Contemptrix, nocuam iustis tamen ille querelis
Tres oratores oneratos mittit in urbem.
Impetus hos uulgi ferus excipit, atraque circum
Tempestas lapidum exoritur: fremit impia turba
Intentatque manus, et ni reuerentia summi
Forte magistratus interuenisset, in illo
Iura die humani generis calcata fuissent
Cede truci. Trepidi tandem per iurgia et hostes
Presidiis fulti exiguis, ad litora pauci
Vix penetrant repetuntque ratem. Iam tuta uideri
Puppis ab incursu poterat, iam castra suorum
Cernebant, subito cum tres a litore naues
Erumpunt ex insidiis. Non partibus equis
Pugna oritur: castris litus Romana relictis
Agmina in extremum coeunt, clamore uel armis
Succursura suis. At quis succursus in armis?
Vnda uetabat iter. Sed enim conspecta suorum
Signa dabant animos: tandem Romana sagittis
Missilibus uacuata ratis conuersa maligne
Subtrahitur pugne uersis ad litora remis;
Ac nisu ualido terris allisa fatiscit
Ipsa quidem, sed uectores tellure petita
Exposuit, cursus et spem frustrata sequentum.
Sic lupus inuento procul a custodibus agno
Irruit et dentes acuit rabiemque famemque;
Si fuga tunc trepidum rapiat de faucibus hostem,
Insequitur mordetque animis et deuorat auras,
Donec ad ignotas caulas et ouilia uentum est;
Tum retrahit cursum: terret locus ipse canumque
Latratus uiridique sedens super aggere pastor.
Talia dum Peni peragunt, non leta ferentes
Romulea reuehit legatos missus ab urbe
Lelius et pauidos Latiis succedere castris
Imperat. Agnouit Scipio, nec terna sub uno
Tempore flagitia aut triplex iniuria mitem
Excussere animum. Legatos namque benigne
Alloquitur: "Quamquam primum sint federa uobis
Et superum despecta fides, iusque omne quod usquam est,
Non tamen a nobis modo premia digna feretis
Perfidie. Veniet fraudes que uindicet omnes
Vna dies. Nil indignum seu moribus in uos
Ipse meis faciam, seu maiestate meorum,
Nec uestram sequar ipse fidem. Discedite tuti,
Mitius armatos inter sub tempore belli
Romanos habiti, quam nos sub pacis amictu
Vos inter." .........
† Viribus ipse animisque ingens in tempore bellum
Feruidus instaurat. Libie status ipse pauentis
Tunc erat; Italia sed iam dux iussus uterque
Cesserat, et uaria quamuis regione profectas
Equoris, ac patrie fraternas tempore eodem
Aduentare acies passim iam Fama ferebat.
Iamque Mago Ianue soluens a litore classem
Alite non fausta pelago se saucius alto
Crediderat, patriam petiturus tramite recto,
Si Fortuna sinat. Sensim turgescere colles
Cedriferi - nulli cedens hic saltibus ora -
Incipiunt, rareque uirent per litora palme.
Hinc Delphinus adest luco contectus aprico,
Obice qui montis uiolentos protinus Austros
Reicit, immotaque silens statione quiescit.
Parte alia sinuosa patent conuexa Siestri.
Hinc solis uineta oculo lustrata benigno
Et Baccho dilecta nimis montemque Rubentem
Et iuga prospectant Cornelia, palmite late
Inclita mellifluo, quibus haud collesque Falernos
Laudatamque licet Meroen cessisse pudebit.
Tunc, seu pigra situ, nulli seu nota poete
Illa fuit tellus, iacuit sine carmine sacro,
Hoc michi nunc cantanda loco. Sulcantibus equor
Insula iam Venerique placens a litore portus
Exoritur, contraque sedet fortissimus Erix
Ausonius, Sicule retinens cognomina ripe.
Collibus his ipsam perhibent habitare Mineruam
Spernentem patrias olei dulcedine Athenas.
Exoritur Coruique caput, tumefactaque circum
Dissiliunt maria et saxis fremit unda uadosis:
Cognitus in medio nautis dorsoque nigranti
Arduus assurgit scopulus, cui proxima rupes
Candidior late Phebo feriente refulget.
Post in secessu curuo maris ostia Macre
Cernuntur rapidi stantisque palatia Lune,
Labitur et placidis frangens mare fluctibus Arnus.
Hunc supra in ripis sedet urbs pulcerrima Pise.
Hanc oculis digitisque notant, propiusque patescunt
Etrurieque latus spatioque breuissima Gorgon
Iluaque nobilior rigidisque Capraria saxis
Insula; tum niueo prediues marmore retro
Linquitur ad leuam Gilium, uicinaque contra
Stant iuga de gemino nomen sortita metallo:
Plumbeus hic uertex, illa est Argentea rupes.
Nec procul Herculei deuexo monte recessus
Et Thelamonis opus nautisque infestior equo
Paruus aquis propriis uiolenti gurgitis Vmbro.
Dextra sed a tergo uentosi frondea tractus
Corsica restabat. Iamque hinc Sardinia longe
Tabificos aperit colles, hinc aurea Roma
Inque procelloso Tybridis stant litore fauces.
Hic postquam medio iuuenis stetit equore Penus,
Vulneris increscens dolor et uicinia dure
Mortis agens stimulis ardentibus urget hanelum.
Ille uidens propius supremi temporis horam,
Incipit: "Heu qualis fortune terminus alte est!
Quam letis mens ceca bonis! furor ecce potentum
Precipiti gaudere loco. Status iste procellis
Subiacet innumeris et finis ad alta leuatis
Est ruere. Heu tremulum magnorum culmen honorum,
Spesque hominum fallax et inanis gloria fictis
Illita blanditiis! heu uita incerta labori
Dedita perpetuo, semperque heu certa nec umquam
Sat mortis prouisa dies! heu sortis inique
Natus homo in terris! animalia cunta quiescunt;
Irrequietus homo, perque omnes anxius annos
Ad mortem festinat iter. Mors, optima rerum,
Tu retegis sola errores, et somnia uite
Discutis exacte. Video nunc quanta paraui,
Ha miser, in cassum, subii quot sponte labores,
Quos licuit transire michi. Moriturus ad astra
Scandere querit homo, sed Mors docet omnia quo sint
Nostra loco. Latio quid profuit arma potenti,
Quid tectis inferre faces? quid federa mundi
Turbare atque urbes tristi miscere tumultu?
Aurea marmoreis quidue alta palatia muris
Erexisse iuuat, postquam sic sidere leuo
In pelago periturus eram? Carissime frater,
Quanta paras animis? heu fati ignarus acerbi
Ignarusque mei!" Dixit; tum liber in auras
Spiritus egreditur, spatiis unde altior equis
Despiceret Romam simul et Carthaginis urbem,
Ante diem felix abiens, ne summa uideret
Excidia et claris quod restat dedecus armis
Fraternosque suosque simul patrieque dolores.


VII

Nescius extincti iuuenis ferus Hanibal instans
Bellum animo et uarios agitans sub pectore casus,
Fraternam sperabat opem, iamque affore classem
Illius ac dulces cupide sibi fingere uultus,
Fingere colloquia et Latiis quid passus in aruis
Audire et proprios fratri narrare labores,
Inque sibi infestos ulcisci in tempore ciues,
Hannonem ante alios. Acies dum mente frequenter
Instruit atque equitum circumdat cornua, semper
Germanum armauit primaque in fronte locauit.
Spem quoque non nunquam mens immoderata uetustam
Rettulit imperii: caro tunc grandia fratri
Italiamque dedit partem, regemque uocauit;
Atque superuacuis ignarus pectora ueri
Implicuit curis. Volucris uelut anxia nido
Pabula dum cumulet, memori torquetur amore
Assiduoque fremit studio et suspenditur alis,
Cui tamen interea generis spem forte malignus
Abstulerit natos atque incunabula pastor.
Non procul Hanibalis distabat cursus ab Afro
Litore, cum iussus raptim fastigia mali
Nauita conscendit, quam classis prenderet oram
Visurus; summoque sedens in uertice ligni
"Diruta" respondit "spectamus saxa sepulcri;
Huc recto impellens fert uentus tramite proram."
Tristior augurio "Clauum rege, carbasa uolue!
Flecte uiam cursumque alio melioribus" inquit
"Auspiciis detorque meum." Tum iussa magistri
Expediunt, ac uersa uadis ad proxima Leptis
Litora solicito peruenit remige classis.
Qui status interea Romanis esset in oris
Quiue foret Libicis, que spes, qui terror utrimque
Volueret alterno fluitantes turbine mentes,
Dictu difficile est. Quotiens ingentia duri
Hanibalis monimenta animis confectaque bella
Obuersabantur, tunc spes Romana cadebat
Victa retro; at quotiens clari occurrebat imago
Scipiade florensque uiri et spectata iuuentus
Ac uirtus infracta malis, Spes pulcra redibat
Tunc Italis, Terrorque iterum transibat ad hostes.
Et quanquam Latiis depulsum finibus acrem
Hanibalem fratremque oculis Respublica letis
Cerneret, ast alia urgebat precordia cura:
Segnities suspecta ducum, quibus omne Senatus
Mandarat studium ne quo molimine possent
In Libiam transire hostes, neu terra uel equor
Securum prestaret iter. Discrimine nullo
Nunc ambos abiisse simul: nempe una pericli
Conditio, sed campus erat discriminis alter,
Collectisque domi Penorum uiribus, ingens
Casus et excidium metuendum instabat et hora
Vltima Romani imperii. Ceu corpus in omne
Si longeua fuit scabies abiensque repente
Deserat extremamque cutem partesque patentes,
Gaudia corripiunt animum; si forsitan eger
Sentiat abstrusum introrsum turgescere pectus,
Horrescit peiora timens, pestemque priorem
Optat et in regnum cordis dolet esse coactam:
Sic metus extinctus minime, licet hoste remoto,
Verum alio translatus, idem grauiusque periclum
Visceribus superesse monet. Magnumque timendi
Calcar erat Fabii presens quasi semper ymago,
Cui longe presaga uiro sapiensque futuri
Mens fuerat certoque uelut prudentia uati.
Ille quidem uulgo solitus predicere semper,
Si quando patriam peteret ferus Hanibal, Vrbi
Tunc ueros instare metus et flebile tempus:
Non ibi ductores pauidos regesque fugaces
Venturos acie aduersa, non lecta per agros
Agmina pastorum propere, uerum arma tremendum
Laturum Hanibalem, cuius memorare triumphos
Expleat annales; plures qui truserit Orco
Romuleo ex populo, uidue quam liquerit Vrbi
Ast utrumque latus circum belloque geluque
Duratas longaque fame uallare cohortes;
Quin etiam multos quibus ars celeberrima passim est
Romanos iugulare duces, quorum agmina nudis
Scipiade occurrent gladiis. Nil nominis illic
Maiestas ualitura duci, nil forma genusque,
Fabula nil ortus, nil colloquiumque deorum.
Dixerat hec Fabius, quoniamque id morte sub ipsa
Vaticinatus erat, ueluti suprema minantis
Dicta patris memori nunc iactabantur in urbe,
Terrebantque animos. At enim iam parta per agros
Tot uotis optata quies uultusque serenus
Ausonie letam merito persoluere plebem
Vota iubent superis. Per quinque altaria flammis
Incaluere dies, totidemque onerata coronis
Limina cunta deum uiridique comantia lauro.
Hanibal a Lepti trepidis rumoribus actus
Ad Zammam celebrabat iter. Iamque omnia late
Scipio uastabat: facibus iam rura uel armis
Ditia Romanis ardebant. Vltima secum
Prelia dum pensat Penus subitosque ueretur
Congressus, certos statuit premittere contra
Qui referant qua sint hostes regione locorum,
Quidue agitent: quo fulta situ quoue ordine castra
Consistant. Tulit hos leuo Fortuna profectos
Tramite; castrorum incautos custodia captos
Pertraxit ducis ante pedes. Tunc ille tribunis
Imperat ut circumductis per singula monstrent
Castrorum armorumque genus uultusque uirorum
Atque equitum peditumque habitus numerumque manusque.
Paretur. Sic intrepidi tentoria passim
Circumeunt: omnem abstulerat dux ipse pauorem.
Mirantur morem indomitum legesque seueras
Militie durasque manus atque apta labori
Corpora non glacie nec ui frangenda nec estu,
Atque cicatrices aduerso corpore crebras
Ingentesque acres oculos testantiaque altos
Ora animos et uerba tonis resonantia miris.
Postquam cunta uiris sunt explorata, reuersos
Scipio subridens placide uultuque sereno
Alloquitur firmatque animos: "Satis omnia numquid
Iuistis per castra, uiri, nostrosque paratus?
Siquid adhuc superest, securi cunta uidete
Et uestro narrate duci." Sic ille benigne
Hortatus dubios hominemne deumne loquentem
Audissent, stupidosque incerta mente reliquit.
Inde uiris sumptus prestatur opimus equisque,
Concessi comitesque uie, qui tuta locorum
Ostendant, nutuque tegant, ne forte per agros
Sparsa manus iustam oblato putet hoste rapinam.
Talia dum Latius peragit dux, forsitan illo
Massinissa die peditumque equitumque caterue
Ingentes alacri ueniunt in castra fragore.
Omnibus ex uisis nil tam perterruit asprum
Hanibalem quam clara hostis fiducia, magnas
Spes animo uoluentis enim, nec bella pauentis.
Attamen extremas quoniam iam Fata ruinas
Vrgebant, aderatque dies qui nubila sortis
Pelleret ambigue, statuit tentare loquendo
Ante ducis mentem aduersi, si flectere possit
Consilio, pacisque nouos infundere amores:
Siue illa egregia morum dulcedine tactus,
Seu uentura pauens, seu iam longeua laborum
Tedia pertesus, seu fraudem inuoluere uerbis
Insidiasque parans solitasque recurrere ad artes.
Nuntius hec propter premissus pergit ad hostem
Colloquiumque petit. Nichil aduersatus; et ambo
Castra mouent ex composito, multumque propinquis
Consedere locis, facilis congressus ubi illos
Iungeret. Exiguis urbs Nargara menibus inde est
Haud procul. Hunc Scipio raptim munimine collem
Occupat. Hec sedes tutis aptissima castris:
Dulcis aque fontes illic et pabula passim
Opportuna uiris et equis. Vix milibus alter
Quatuor aduersis ductor distantia castris
Ardua communit, scatebris ubi nulla benignis
Limpha caput tollit camposque irrorat inertes,
Neue diu mora tuta foret, sitis ipsa uetabat.
In medio tumulus legitur conspectus utrimque
Detectusque situ, nequid inter frondea claustra
Antraque siluarum fraudisque dolique lateret:
Marcellus terrebat enim et collega peremptus.
Hinc illinc armate acies huc gressibus equis
Agmine quadrato ueniunt, paribusque remote
Subsistunt spatiis. At dux pregressus uterque
Cornipede excelso positis concorditer armis;
Pone suus quemque est testisque comesque secutus
Vnicus interpres. Tumulo sic cominus ambo
Conueniunt, summi siquidem regumque ducumque
Quos aut prima tulit celi quocumque sub axe
Aut etas latura sequens. Ceu bella Gigantes
Si renouent indigna deis, stentque agmina contra,
Fulmine deposito procedat Iupiter ingens
Mercuriusque comes; tum pars aduersa Typheum
Mittat, et huic comitem se turpis homunculus addat;
At longe armati spectent commercia fratres
Terrigene: tum parte alia furor ipse deorum
Conticeat: promat Phebus teneatque sagittas,
Horrificamque minax quatiat procul egida Pallas;
Terra tremat, uibrent ignes et fulguret ether;
Motibus haud aliis alioque horrore uidentum
Conuenere pares. Sileant michi cunta priorum
Nomina! Non alias nullo consistere campo
Maiores Fortuna duos uisisse negabit.
Alter ad alterius conspectum hesere uicissim
Immoti. Tum multa alto sub corde mouentes,
Dum stupor attonitos habuit, siluere parumper:
Scipio fulminei cernens horrentia circum
Ora ducis uultusque truces, "Hic, Iupiter! ille est
Cuius ab armatis legionibus ora timentur,
Italie terror, murus Carthaginis arxque,
Hesperie domitor, qui Gallica rura peragrans
Fregit inaccessas Alpes callemque niuosum
Natura luctante dedit; tot nostra cecidit
Agmina, totque duces, totiens qui lumina nostro
Sanguine fedauit, campo potuitque patenti
Atque acie iusta magnum superare parentem
Meque simul iuuenem; pauide qui limina Rome
Non ferro nostrique metu, sed numine certo
Presentique deum nimbisque fauentibus urbi
Liquit, et erubeo nostram debere salutem
Non animis, non uirtuti, non fortibus armis,
Sed tempestatis tantum auxiliaribus undis."
Talia uoluebat Scipio. Contra Hanibal: "Hic est,
Hic cuius tenera iam nunc etate remotos
Fama polos penetrat; cuius dant credula summis
Secula numinibus - Virtus quia suggerit - ortum;
Sanguine qui patrio madidum contingere campum
Non timuit, cladesque suas tam fortiter ultus
Insequitur uictos et nos post prelia tanta
Hispana tellure fugat, nostrosque labores
Irritat. Iste abitum cuntis meditantibus unus
Consilium uertit, cuntisque trementibus idem
Constitit immotus. Nullus sua rura tueri
Audebat: nostras en iste insultat in arces.
Hic regem, cui nostra ingens innixa manebat
Spes, prius alloquio flexit, mox fregit aperta
Perdomuitque acie uictumque in uincla coegit.
Me quoque deiecit prius hic quam uiderit; et nunc
Expulit Italia. Quid multa? uel iste profecto
Est michi, uel nullus toto metuendus in orbe."
Que dum cunta pares oculi trepidantis in ictu
Voluissent animis, incepta silentia rumpens
Hanibal hec primus: "Si me mea fata maligno
Sidere damnabant ut tot post bella peracta
Totque acies cesas, tot campis milia fusa
Solus ego pacem a uobis petiturus inermis,
Fortuna uariante uices, supplexque uenirem,
Gratulor, ex cuntis quibus hoc decus illa parabat
Te potius michi sorte datum; quia nobilis ingens
Solamen michi uictor erit, minimumque pudebit
Sub tanto cecidisse uiro. Tibi gloria porro
Vltima non fuerit - nisi mens me conscia fallit -
Hanibalem, cui de uobis tot larga triumphos
Fata dabant, cui tot campis atque agmine fracti
Romani cessere duces, tibi cedere soli,
Non acie, non ui, solo sed nomine uictum.
Ludibrium quoque Fortune, que bella parenti
Cepta tuo mecum nato claudenda reseruat,
Indigner stupeamne magis? Namque ille per arma
Dux acer, plenis uictor fortissimus annis,
Ille michi cessit iuueni, uictusque Latinis
Finibus est. Contra tu nunc iuuenilibus annis
In propria me nempe domo sine uulnere uinces
Tempore iam belloque ducem uictricia signa
Duratosque animos durataque membra gerentem.
Cura quidem, fateor, fuerat pulcerrima pacis
Gentibus indomitis. Nec enim Trinacria nobis,
Non fera Sardinie tellus, non tractus Hiberus
Premia magna satis pro tot iam classibus aut tot
Sunt exercitibus, pro tanto sanguine fuso.
Culpari transacta tamen licet usque loquendo,
Mutari uetitum est. Transuerso calle furentes
Traxit auaritie rabies. Aliena petebam:
Vrgeor in propriis. Spes immoderata fefellit
Atque animus paris impatiens. Sic blanda parumper
Fortuna, in magnis alio furit improba uultu.
Casibus hec uariis - nisi me quoque fallere dulce est -
Iam satis edocuit: non sat sibi credere tutum.
Hinc ratione meos moderantem certius actus
Cepit pacis amor. Tua sed feruentior etas
Et fortuna diu felix exterret, utrumque
Consilio aduersum pacis studiisque quietis.
Namque ego commemini medio feruore iuuente
Qualis apud Trebiam fuerim, - permitte profari -
Qualis apud Cannas! Talem te suspicor esse.
Nempe uirens etas et famosissima clari
Te uindicta patris, te tot felicia bella
Africe et Hesperie et nunquam mentita secundos
Successus Fortuna leuat. Satis omnia noui.
Preterea expertus totiens, scio quanta libido est
Vincendi, quantumque decus uictoria. Quando
Certa foret, fateor, rerum est dulcissima; sed nunc
Quis deus hanc uobis, qui non et fallere possit,
Pollicitus? Michi crede, aderunt, nisi sistimus iras,
Corpora, ferrum, animi uultusque manusque uirorum
Agmine ab aduerso. Simul hic quem cernis inermem,
Alter erit, pectusque aliud fronsque altera longe;
Nec sonus hic uocis nec pacis inertia uerba.
Ergo animos assume nouos neu nomina pacis
Vile sonent. 'Pulcra est' inquis 'uictoria'. Sed spes
Anxia uincendi. Pax est pulcerrima rerum.
Hec tibi certa patet, nisi respuis. Omnia uersa
Et quotiens animos presentia prospera tollunt,
Ante acres intende oculos circumque retroque,
Nec quid leta ferat tantum Fortuna tulitue,
Sed quid ferre potest animo metire sagaci.
Nil facies recte, nisi cum spes uenerit illinc,
Hinc metus occurrat. Tibi sin uictoria forsan
Cesserit: et quantum est propriis quod laudibus addis?
Victor es et uincis, uixque unum mille triumphis
Adicis. At si forte diu comitata repente
Destituant te Fata, ruis pereuntque labores
Innumeri spesque ampla simul. Consultor et hostis
Vnus adest: odium sileat, res firment utrimque
Vtile consilium et si nulla pericula terrent,
At retrahat saltem studium te nominis alti.
Altius ire nequit: nunc conseruare labora.
Magnus enim labor est magne custodia fame.
Visne tot egregios actus et tempore tanto
Quesitum decus unius committere casus
Arbitrio? uisne una dies tot subruat annos?
Fortunam frenare suam finemque secundis
Ponere consilium est, nec parua accessio magne
Fortune est tenuisse modum. Si frena relaxas,
Corrues in preceps. Possem te multa monere;
Namque exemplorum magna est michi copia. Quantus
Vir fuerat Cirus? Tamen is dum fine sine ullo
Credulus insequitur Fortunam, turpiter alto
Excidit e solio. Cumulus fuit ille pudori,
Feminea cecidisse manu. Felicia Pirrus
Arma tulit: quanta potuit cum laude reuerti
In regnum! Vobis etiam mansisset amicus,
Vt reor, illa animi tanta dulcedine, tali
Dignus amicitia. Sed dum nec frena tenere,
Nec cursum cohibere potest, collapsus ad ima
Corruit. Hic medio si permansisset, abunde
Sparserat Epiri celebrem per secula famam:
Ha quotiens Italo rex formidatus in orbe!
Trinacrie diadema tulit: mox cognitus Artho
Sceptra etiam Macedum arripuit. Sed sistere nusquam
Dum ualet, ille uiris inuictus, gloria uulgi
Feminei Argolico ruit ingens uictima saxo.
Sed quia uestra magis fortasse exempla mouebunt,
Hac ipsa in patria Regulum Fortuna supremis
Equarat ducibus. Sed dum conscendere ad astra
Nititur, in tergum iacuit resupinus, acerbo
Fine decus partum claudens. Aliena renarro
Meque libens taceo. Fato iactatus utroque,
Quid sim, quid fuerim, cernis. Vix notius usquam
Inuenis exemplum, Fortuna uolubilis in quo
Luserit illa magis. Tutum est discedere sensim
Illius e gremio, nimium nec fidere blandis.
Vin tu illi prestare fidem, que uoluere nunquam
Desinit instabilem uiolento turbine rotam?
Que non ceca modo est, sed cecos efficit illos
Quos complexa sinu est, nunquamue attollit et implet
Muneribus falsis, nisi quos de culmine summo
Vertere precipiti fuerit meditata ruina?
At fuerit suspecta tibi iam federe fracto
Punica forte fides. Sed tu desiste uereri:
Tempus pacis adest. Et uos, nisi falsa relatu
Audiui, pactum fedus spreuistis, auorum
Tempore, quod minime dignis auctoribus ictum
Esse uideretur. Nos si Fortuna maligne
Strauit humi, reris forsan cecidisse decoris
Omne simul studium? Non sic nos numina leuo
Sidere prospiciunt. Fateor, non omnibus eque
Publica fata uelim et patrios committere casus.
Nunc autem de pace agitur tractantibus illis
Quorum primus honos pacis bellique futurus
Et labor aut requies. Equidem, quia bella mouendi
Auctor eram, donec uetuerunt Fata, tetendi
Vt faustus foret euentus. Sic federa certe
Consilio firmata meo pacemque tuebor:
Que nobis inhonesta quidem; sed uelle necesse est.
At uobis speciosa uenit. Sit dicere quamquam
Victorum pacis leges penamque iubere,
Tu tamen hanc patiare reos imponere mulctam
Ore uelim proprio, nostris erroribus equam.
Hesperie tractus atque arua nouissima mundi
Eolieque triceps regio et Sardinia et omnis
Insula Tirreno aut Libico perfusa profundo
Vestra sit. hinc alia ex aliis conquirite regna,
Ite per extremos axes atque inuia ferro
Pandite fulmineo, reges calcate superbos,
Vestra sub occasu uictricia signa ferantur
In Boream et solis tandem uoluantur ad ortus.
Nos autem Libicis arctati finibus, inde
Vos dominos rerum longinquaque cunta regentes
Imperia et multum terraque marique timendos
Cernamus, superis postquam Fatoque potenti
Id placitum." Tantum ille graui sermone profatus
Subticuit; contra Scipio cui talia reddit:
"Certus eram quecumque michi promissa fuissent,
Aduentu turbanda tuo, nec federa Penos
Iusue hominum uel sacra deum seruare paratos,
Ni cogente metu. Prius hic grauis astra uolatu
Scandet equus, prius hic solidus per inania collis
Ascendet, celumque cauo subsidet Auerno,
Quam uobis sit amica Fides. Sed iusta deorum
Vltio persequitur sontes, stirpemque profanam
Verberat et, claudo quamquam pede nisa, fugaces
Preuenit interdum. Scelerum spectator ab alto
Perfidieque Deus..., quamquam tibi fabula uana est,
Hanibal, esse Deum. Quotiens rubicunda cruente
Litora pulsarunt absorptis classibus unde!
Viscera bellantum pelago quot sparsa natarunt!
Quot trunce aut lacere afflictim super equora puppes!
Quot tabo undantes estu iactante carine!
Quot clipei et tetro stillantes sanguine postes!
Credis adhuc non esse Deum? Sic pectore prorsus
Egatis abrasit non multum annosa uetustas?
Bis prius aduersum nos arma nefanda tulistis,
Nosque lacessiti semper, sociisque fauentes
Id meritis, contra stetimus certare coacti.
Nos Pietas quondam Siculis succurrere iussit;
Nunc autem Hispanis, in quos tua maxima quantum
Seuitia exarsit! Dolor est meminisse pudorque;
Sera nimis miseris quoniam Romana fuerunt
Auxilia, atque ingens infamia nostra Saguntum est.
At Deus ille, Deus quem uos contemnitis, equas
Exegit penas meritis, bellique prioris
Exitus ille fuit, quem uos sensistis, et idem
Huius erit, nisi iusta Deum uindicta fatigat.
Si qua tamen medio tulimus, que multa fatemur,
Vulnera, permisit forsan rectissimus ultor,
Exercens purgansque pios. Sed prisca relinquo:
Si tibi cura manet, ne pax tua ciuibus obsit,
Et michi, perfidie ne premia forte reportent,
Est animus. Quid enim? nunc uos et federa et omnem
Spem pacis uiolasse parum est; nunc federa rursus
Et pacem, indignos quos prima iniuria fecit
Conditione pari, petitis leuiore secundam:
Nec pudet! et quantis sese Fortuna reuoluat
Casibus admoneor, quam sit uia lubrica magne
Fortune; iubeor reges meminisse ducesque
Quos mutata gradu subito deiecit ab alto;
Exemplisque premor. Scio quod mortalia nobis
Corpora sunt, animi eterni; scio multa sepultis
Supplitia et longos scelerum superesse dolores;
Hic famam restare bonis eternaque celo
Premia. Visne aliud docilem, uir docte, monere?
Casibus expositum scio me; teque armipotentem
Egregiumque ducem fateor: desiste minari.
Scimus: et hinc maior nostris speratur ab armis
Gloria. Nec regnum Fortune ignoro iocantis
Rebus in humanis. At nulla potentia summo
Est equanda Deo. Solet hic pia bella fouentes
Auxilio firmare suo. At ne forte moremur
Hunc totum per uerba diem, si federa uobis
Prima placent, ratibusque recens iniuria nostris
Legatisque illata aliqua purgatur, habetis
Quod petitis, neu polliciti puter inscius, ingens
Munus habes pacem. Quonam fortuna reuersa est
Vestra uides. Si dum Latio tua fama tonabat
Tempestate graui bellorum, mitior hostis
Optasses eadem precibus, tunc forte superbum
Non prestare fuit. Nunc cum prope uictus et omni
Pulsus ab Italia metuensque et uelle subactus
Pacem ores, poterat recta cum fronte negari.
Et tamen, ut mundus uideat non aspera nobis
Deiecisse animos, non tollere prospera bella,
Fortunaue pares habitus consistere in omni,
Posteritasque notet non nos dulcedine prede
Prelia, non odiis, sed pacis amore mouere,
Pax dabitur, fuerit uobis si pura uoluntas.
Sed quid uana refers? Hac est Hispania dextra,
Si nescis, multoque michi iam parta cruore.
Cetera nostra uides. Stulta est iactantia dantis
Quod retinere nequit. De nostro munera fingis.
Proinde aliud paci pactisque prioribus ultro
Adice, si quid habes. Quod si nimis illa uidentur
Importuna animis, gladios atque arma parate,
Indociles tolerare togam pacemque perosi."
Dixerat, et tremula tellurem perculit hasta.
His dictis retro redeunt. Ceu cornua postquam
Obnixi tenuere diu grauibusque tumentes
Impleuere animos odiis nisuque maligno,
Digressu tacito referunt uestigia tauri,
Vt grauius toto coeant cum pondere rursus,
Mugituque fero complent nemus omne frementes -
Circumstant reducesque acuunt in bella iuuence
Quemque sue -, talis ducibus redeuntibus ore
Spiritus, et talis tumido sub pectore feruor.
Postquam ad uicinas ambo rediere cohortes,
Arma animosque parent in bella nouissima tandem
Edicunt: alacri celum tonat omne tumultu.
Tum uero urgentes stimulos uirtutis et estus
Irarumque faces grauiterque minantia uerba
Flammantesque oculos ardentiaque ora uideres:
Haud aliter quam cum stipulis immittere flammam
Forte ex composito late distantibus aruis
Discedunt gemini agricole; dispersus in agros
Horridus alternos nunc hic, nunc cernitur illic,
Et crepitante sono subitus micat ignis utrinque.
Vt uero in castra est reditum, clamore fauenti,
Qualis apum strepitus regem circumstat ouantem,
Pro se quisque ducum excipitur, cupidumque tuendi
Funditur inquirens certatim singula uulgus.
Vnus in amborum castris discurrere sermo:
Supremum uenisse diem, nec premia belli
Qualia preteritis soleant spectare periclis,
Nec penas instare pares. Victoribus orbem
Terrarum imperiumque sequens per cunta patere
Secula; tum uictis extremos affore casus:
Semianimis quod fracta metu propiorque cadenti
Carthago nondum icta tremat, Fatoque premente
Amplius immensam nequeat differre ruinam;
Romanis non esse fuge, non collis amici
Presidium, obstrusosque abitus maris equore circum,
Alarum celique fugam restare patentis.
Hinc igitur quoniam Terror, Spesque incitat illinc,
Imperiumque ducum, uario permixta fragore
Castra modis reboant miris. Hic corrigit hastam,
Ille acuit gladios, agiles probat ille sagittas;
Induit hic galeam capiti cristasque trementes
Excolit, hic blando permulcens murmure fortem
Frenat equum phalerisque tegit; studet ille recuruus
Ferratos aptare pedes unguemque cauatum
Verberat ac crebris tinnitibus inde fauillas
Elicit; hic pictum clipeum textamque cathenis
Loricam exiguis tenuisque rigentia ferri
Tegmina circum humeros et fortia pectora ducit;
Implicat hic ocreas femori tibiasque pedesque
Armat et aurata prefulget ymagine poples.
† Hic michi, Pyerides, quoniam maiora pusillis
Viribus aggredior, si uos ab origine semper
Dilexi coluique libens, si rite uocaui,
Hic prebete animos totoque Elicone fauete.
Auia Castalie sitiens conuexa pererro;
Vrget amor fameque trahit spes blanda decore.
Lux ea terribili hinc illinc consumpta paratu
Cesserat et celso radiabant sidera celo.
Inclita magnificis opibus cultuque uerendo
Ethereas matrona uirens perlabitur auras.
Stat capiti diadema sacro turritaque frontis
Effigies sceptrumque manu, sed sparsa capillos
Et trepido festina gradu. Cui feruida contra
Multa minax mulier medioque perustior axe
Ac succincta sinus pauloque annosior ibat.
Illa quoque sceptrum et regni uiolenta gerebat
Signa, deos hominesque omnes regemque deorum
Aspernata animis. Ambe simul alta tenebant,
Quaque rubens Martis metuendi luminis astrum
Scorpio chelarum amplexu caudaque tegebat,
Vtraque celestes pariter tempusque sub unum est
Introgressa fores. Illas mirantur euntes
Celicole: rapidos tenuerunt sidera cursus.
Vt summo solio coram stetit, altera raptim
Incipit: "En quantum facinus! Iunonia longum
Hospita et eternum Fato statuente futura,
Tentor ab Italia: nec tot sua uulnera prosunt,
Nec quod, siqua fides gladiis, letale putaui,
Cannarum memoranda dies. O fata deorum
Dura bonis! Liceat iustas inferre querelas,
Et celo non ficta loqui. Natura benigne
Mecum egit, fateor: superi inuidistis acerbi.
Equoris immensi pulcerrima litora clemens
Illa michi circum dederat portusque decorem
Addiderat, celique aderat clementia blandi
Et uespertino uenientis ab axe Fauoni
Dulcior afflatus Zephirique tepentior aura.
Litoris aduersi frigus glaciale uidebam
Et post terga graues exurere cunta calores;
Ipsa meo contenta situ mediisque fruebar
Leta bonis. Poterat terre celestis ymago
Vera, nisi fallor, spectantibus illa uideri.
Adde tot illustres natos Martisque secundi
Tot titulos, tot gesta ducis famamque sonoram.
Non tibi, Mars, illum fratrem fateare pudendum.
Hunc quo Fata uirum rapuerunt inuida furtim
Tempore, uulgatum est. Quantos tunc ille paratus
Orsus erat, nomenque meum quo ferre putabat,
Infelix, quanto flagrans genitricis amore!
Mitto alios: nam magna michi numerosaque turba est.
Quanta michi nuper qualisque nouissima proles
Contigerat! Fateor, superi, mordaxque fatenti
Inuidia absistat: non ullum regia pascit
Maiorem generosa Iouis. Quia feruor in ullo
Par fuit, ex quo Prometheus subduxit ab astris
Particulam cecique infudit pectoris antro
Accenditque homines? Quanta est constantia menti
Insita! quam preceps per cunta pericula fertur!
Credite: corporeo nisi mentem carcere clausam
Sarcina membrorum premeret, foret ille deorum
Ex numero, solioque altus radiante sederet.
Nomine non opus est, ubi soli conuenit uni
Quod loqueris; factisque satis iam cognitus Orbi est
Hanibal. Ante suos perdent errantia calles
Sidera et Ethiopes niuibus grauis obruet estas
Ripheumque gelu Borea tepefacta liquenti
Soluet hyems, quam feta uiro produxerit illi
Terra parem. Nec fallit amor; sed uera fatebor -
Parcite, Celicole -: uereor ne tristis alumno
Inuidia et cecus noceat Fauor. Aspice terras,
Iupiter, Italie. Viden interstrata colonis
Arua suis? uiden indigena uariata cruore
Flumina, et ignotis multum distantia terris
Busta ducum? Potuit latum effudisse per Orbem
Hanibal ista meus, potuit disiungere montes
Et saxis arctare uagis. Verum obuius illi
Nunc deus est aliquis: quis enim mortalia contra
Arma ferat? Puer aduerso uenit agmine nobis;
En pudor, o superi! Sed nec puer ille nec omnis
Terreat Ausonie tellus! non illa, superbo
Quam tacitam hic uideo meditantem gaudia uultu
Aduersamque meis fatis. Hanc scilicet ipsam
Et formidatum mundo puerumque patremque
Vna acie quondam collatis uicimus armis.
Nos nec adhuc tanto melior Fortuna fauore
Ceperat amplecti. Nunc tot firmata triumphis,
Quid metuam, nisi forte deos? Succurrite fame
Atque arcete nefas. Moriar nisi clauditur illo
Nescio quid puero, quod me iubet usque timere."
Dixerat. At contra uultu ueneranda modesto
Altera procedit paulum manibusque coronam
Abicit ac sceptrum, pedibusque affusa Tonantis
Sic ait: "O magni suprema potentia mundi,
Si tua Roma potest lacrimis perfundere sacros
Te patiente pedes precibusque inflectere iustis,
O superumque hominumque sator rerumque creator
Optime, parce tuis, fer opem et moderare labores.
Quanta per Hesperium rapidis urgentibus Austris
Flamma latus nimboque nocens undante procella
Seuierit, mundo notum est et notius astris.
Nec michi quod misere insultans nunc illa uirago
Obicit, infitior: candentes ossibus agros
Italie terrisque ducum dispersa sepulcra,
Et quicquid misero armorum fert impetus Orbi
Sustinui; solioque pater tu passus ab alto es.
Crimina sic meruisse reor mea. Respice tandem
Mitius afflictos; et si mea crimina nondum
Sunt purgata satis, tua fulmine dextra corusco
Hoc caput inuisum et Tarpeias uerberet arces:
Hanibalem auertas! Iamque auertisse uideris,
Et grates actura tibi pro munere tanto
Aduenio. Timui, fateor, furiasque dolosque
Infandi ducis et laqueos simulataque uerba.
Ille etenim, sacra quem genetrix celo tenus effert
Atque ipsis insana deis tot laudibus equat,
Fraudibus insidiisque magis confidere in armis
Quam uirtute solet. Possem sibi multa meorum
Funera natorum .... dolor impedit; heu heu quanta
Seuitia est quantumque nefas, quibus illa superbit!
Sic tales cecidisse duces! Sed tempus aperte
Nunc uirtutis adest, inuenem nisi Fata uirentem,
Quem puerum uocat ipsa, odiis immitibus urgent:
Quod tu, summe parens, prohibe et permitte parenti
Id modo solicite. Cesset fraus: arma ferantur
Iusta acie; liceat plano confligere campo.
Vel nati me fallit amor, uel mira uidebis
Prelia et infames equantia uulnera Cannas.
Diuinos noui ipsa animos humanaque subter
Omnia cernentes; non quod michi fabula mundi
Persuadeat natum esse deum. Licet improba fando
Excitet inuidiam, diuino tentet honore
Predones licet ipsa suos celebrare deisque
Adnumeret; michi sufficiat decor ille uirorum
Scipio magnanimus, similem cui nulla tulerunt
Tempora, nulla ferent. Non hec me uera negabo
Credere: nempe animos diuinam accendere mentem
Illius, ac nullum sine numine posse benigno
Egregium reor esse uirum. Non astra morabor
Amplius. Aut nato faueas aut partibus equis
Sta medius fraudemque ueta. Si cesserit illa,
Vicimus haud dubie. Sed enim Iunonia iactat
Hospitia et superos hac sperat uoce mouere.
Fallitur, insanit. Stet semper nube sub ista
Vel simili! stabitque equidem. Michi pulcra Tonantis
Tarpeio stat colle domus, cui thura precesque
Deferimus, sed rite utinam! Pia sacra docere
Tu potes; et facies, nisi primo in limine celi
Fatorum uox intrantem exaudita fefellit.
Ergo age supplicibus pateant pia pectora uerbis,
Celse parens hominum, spes summa et sola bonorum.
Audieram imperium terre pelagique supremum
Et circumfuso quicquid quocumque sub axe
Clauditur Occeano, Latio de sanguine natis
Promitti. Sed quis nisi tu tam grandia prestat?
Nunc autem non regna peto. Sit tuta merentum
Libertas! Liceat sitientem sanguinis hostem
A iugulis arcere meis! Si digna rogaris,
Si michi non parcis, populis ignosce nepotum,
Quos noua religio faciet tibi forsan amicos."
Finierat, stringensque pedes, atque oscula rursus
Ingeminans lacrimis herebat et ore madenti.
Subrisit uultu tacito stellantis Olimpi
Rector ad alterius tactus presagia secli.
Tandem uerba parat - tremuit conterritus ether,
Conticuere poli, siluit tellusque chaosque -:
"Nullo unquam ingenio patuit mortalibus" inquit
"Quid pareret uentura dies: sic nostra premuntur
Consilia, archano sic iussa silentia celo.
Et tibi, que partem memoras audisse futuri,
Intra sidereum potuit contingere limen;
Exterius sonuisse nequit, nisi forsitan ardens
Spiritus huc aliquis flammis purgatus et unda
Venerit: hinc tenui quedam penetrantia rima
Erumpunt; multa quoniam pietate coactus
Vim patior. Verum quo longius omnia uoluam?
Pauca michi e cuntis que iam sub sole geruntur,
Pauca placent: quoniam terris incognita Virtus
Huc refugit, totiens de uobis questa, quod inter
Milia tanta hominum sibi uix contingat amicum
Inuenisse aliquem. Me purpura uestra mouebit
Forsitan, aut aurum prefulgens? Cernite celi
Hoc spatium! Gemmis forsan contingar Eois?
Hinc Oriente alio et circum radiantibus astris
Delector, meque ipse magis comitumque choreis.
Corpora qui placeant oculis mortalia nostris,
Aut fragiles artus, aut forma fugacior umbris?
Omnia sunt eterna michi, splendorque decorque,
Diuitie stabiles mansuraque gloria regni.
At ne cunta sequar, Virtus michi clara placere
Sola potest animique habitus, quam dicere sedem
Ipse meam nunquam erubui. Sed rara per orbem
Hospitia inuenio. Nunc uestra addiscite fata.
Est labor hinc illinc per secula multa paratus,
Mutuaque alternas tenuabunt funera gentes.
Quam Fortuna premat, cui stet Victoria parti,
Non est nosse prius; nisi quod cui conscia mens est
Iustitie, nostrum licet hanc sperare fauorem.
Ast aliam timuisse parum est. Ab origine rerum
Premia digna piis atque aspera multa malignis
Edixi. Sed enim uobis nunc maxima cura est
Natorum. Veniet tempus quando utraque tristi
Exilio patiare tuum senescere longe
A patria, nec busta petes. Non gloria tanta,
Non decus aut pietas aut fortia facta mouebunt
Amborum. Nimium mortalia corda uolutat
Ambitio. Spem, non sobolem, michi credite, amatis.
Longior in uerbis solito sum; maxima namque
Res agitur merito sermonis et indiga tanti:
Imperium mundique caput! Maiore canendum
Voce aliud superest: dociles aduertite mentes.
Est michi propositum, quoniam caligantia mundo
Lumina sunt, propius uestris accedere terris
Et pondus nexusque hominum, mortalia membra
Sponte subire mea, uestrosque leuare dolores -
Quantus amor! - mortemque etiam tolerare pudendam.
Ingrate dureque animi, communia quamquam
Munera sunt uobis, tamen hec felicior illa est,
Fauerit hoc equidem cui nunc Victoria campo.
Hanc penes imperium simul et mea maxima sedes
Semper erit: sic fixa etenim sententia sanxit.
Neue diu dilata nimis spes uestra putetur,
Cunta prius cunti mortales ista uidebunt,
Quam decies latum Saturnus cinxerit orbem
Limite retrogrado. Placida sic Virgine captus
Iam rapior; sacri sic mulcent ubera lactis!"
Talia narrantem cunti gaudentibus alis
Celicole umbrabant atque agmina nuntia pacis.
Attonite auditis non uno tramite matres
Spe uaria incerte redeunt. Iam litus Eoum
Sanguinolenta dies casus uisura supremos
Lustrabat radiis: iam classica crebra sonabant
Et matutinum per castra frementia murmur.
Consurgunt hinc inde duces. Nec tanta sub astris
Vlla fuit Romana dies per secula cunta,
Nec fuit in campis ullis ductoribus equis
Aut paribus certatum odiis aut artibus aut ui.
Nec metus in presens tantum, sed milia multa
Annorum ante oculos aderant: quemcumque dedisset
Hac acie Fortuna gradum, patriamque domumque
Et stirpem et genus et seros sperare nepotes.
Scipio distinctam campis inducit apertis
Ordinibus miris aciem, dextrumque gubernat
Massinissa latus Numidis instructus, et illum
Hispanus sublimat equus cristataque signat
Cassis et aduerso sinuatur purpura uento.
Lelius at leuum moderatur in agmine cornu,
Quem sequitur Latiis equitatus ductus ab oris.
Apulus hunc sonipes rapidum propiorque uolanti
Fert circum, rigidoque effulgent pectora ferro.
In medio Romana fremit predura iuuentus.
Eminet his alte imperitans legionibus ingens
Scipio iamque auro, iam ferro clarus et ostro,
Clarior ast animis et spe clarissimus ampla,
Obscuratque alios. Surgentis lumina Phebi
Ferre uelut comites nequeunt, hinc Lucifer almus
Inter hebes radios, illinc Cillenius ore
Pallidus ambiguo; nam cetera sidera circum
Non expectato fugerunt omnia sole:
Excitat ipse altos animos atque omnia firmat
Per medias uolitans acies, nitidisque tremendum
Fulmen inest oculis, quod uerberet ora tuentum.
Signiferis instare suis equitumque phalanges
Hortari, trepidos uerbis solidare, pauentes
Erigere ac dubios: hos obtestatur, at illos
Orat, et in medium pulcerrima facta recenset
Vel sua uel generis, nomenque inculcat auorum.
Hos laudat, blandis castigat uocibus illos,
Obiurgatque moras et amico uerbere inertes
Instigat; docet ille decus, docet ultima belli
Premia quam prope sint; discriminis atque pudoris
Admonet. His stimulis animos impellit et urget.
Omnibus ille locis festinat adesse, nec ullum
Perdere supremi momentum temporis ardet.
Postquam cunta satis circum prouisa suisque
Presidiis firmata uidet, dux maximus acri
Cornipede excelsus niueo "Si Iupiter" inquit
"Hunc animum qui nostra mouet precordia, cuntis
Nunc uobis notum esse uelit, dubitasse pudebit
Qui finis seu que nostros fortuna paratus
Exciperet. Nullus oculis sol clarior unquam
Visus adesse michi. Victoria cernitur ingens.
Vicimus. Agnosco trepidantis turbida uulgi
Murmura et ambiguos motus aciesque labantes.
Vicimus. Hinc animos cerno; statque horrida cedes
Ante oculos, taboque tumens et sanguine torrens,
Et cumuli ingentes patria tellure iacentum.
Ipsum ego iam uideo iactatis turpiter armis
Excessisse ducem, uideo, latebrasque petentem.
Atque utinam hesterno patuissent cominus aures
Cuntorum alloquio! Licuisset noscere aperte
Degenerem fractumque animum. Non iste profecto est
Hanibal ille prior, nisi nomen territat ipsum.
Imo ille est equidem: sed enim dux callidus arma
Nota tremit, sentitque aliis tractanda lacertis,
Consilioque noui ducis imperioque moueri.
Non sibi Cannarum consul temerarius ibit
Obuius hoc campo, nec quem pugnare uetabant
Omina clara deum manifestaque signa futuri,
Si mens sana foret; neque nunc Sempronius alter
Presidet his castris. Mecum non puluis et estus
Solque oculis infestus eum uentusque inuabunt,
Non nebula insidias cannisque palustribus idem
Obstruet aut aciem uictam torpore niuali
Obruet et calido perfundet corpus oliuo.
Hic mecum gladio pectus tentabit acuto,
Ense latus rigido, ualidamque incumbet in hastam.
Hoc metuit. Pacem quotiens petiere pauore
Et quotiens rupere dolis! Si temnimus illos,
Hos odisse decet. Vos nunc ad talia bella
Felices igitur dextras atque arma mouete.
Primus in inuisos ego iam nunc inferor hostes.
Inde fuga et terror: sic, di, promittitis omnes,
Sic mens saga boni strictique auidissima ferri
Dextera et indomiti generosus pectoris ardor.
At uobis tanto calcata Hispania cursu
Et nostrum iuuenile decus, tot regia bella
Ruraque perpetuis ardentia Punica flammis
Occurrant. Etas actus iam plena uiriles
Incipit a nobis uerosque optare triumphos:
Iam michi bellorum stimulus radixque malorum
Hanibal et tanti debetur gloria cepti.
Quecumque ingressis pelagus di signa dederunt
Quando Egatis petiere patres, ac plura fauentes
Ostendunt. Equidem tempus michi perdere semper
Displicuit, tum precipue cum magna geruntur.
Terror, abes! Certa est uictoria - pergite mecum:
Nil moror! - et reditus felix. Qui uisere gestit
Et patriam et natos et amice coniugis ora,
Hac iter est Romam!" Victori talia certo,
Non pugnaturo similis postquam ille profatus,
Subticet: hortanti leto simul agmina uultu
Vnanimesque alacri respondent uoce caterue,
Haud aliter quam si Capitolia celsa tenentem
Curribus in niueis solito clamore sequantur.
Hanibal extremi fatalem temporis horam
Precipitare uidens, confestim elephante relicto
Prerapidum conscendit equum, uultuque minaci
Terribilis, qualis pastor Poliphemus ab antro
Turbidus Eolio, uel qualis ab ethere tristis
Nuntius imperiis solet apparere cometa,
Instruit ingentes acies; cuntosque elephantos,
Vt grege monstrifico turbatum territet hostem,
Prima fronte locat; turresque in terga trementes
Cernuntur. Totidem colles iuga summa mouere
Dixeris ac totidem nutantes rupibus arces.
Hunc clipeum totis pretendit uiribus hostis.
Mox Ligures Gallosque acie consistere prima
Imperat, auxiliis illam Balearibus implens
Ac Mauris. Acie Penos locat inde secunda
Atque Afros. Brutio completur tertia tantum
Milite, qui mestus magnaque ex parte coactus
Castra sequebatur. Latis tum cornibus agros
Occupat immenso circumdans agmina giro.
Ad dextram Penos Italis concurrere iussos
Ordinat; at leuam Numide tenuere rebelles
Optantesque armis inuiso occurrere regi.
Hec ubi disposuit, quoniam sibi castra coacta
Gentibus ex uariis fuerant et dissona linguis,
Nunc interpretibus, proprio nunc ore cohortes
Accendit stimulatque, suo non segnior hoste.
Omne simul ducis egregii seu militis idem
Implet opus. Primas acies ac signa ferentes
Instruit, hinc alas cursuque nouissima lustrat,
Itque uagus blandis permiscens aspera uerbis:
"Si fortuna michi nota est mea, uicimus" inquit;
"Nec uicisse sat est: tumidum deleuimus hostem
Romanumque genus, maneant modo pristina uobis
Pectora, Cannarum aut Trebie memorantia tempus.
Nullus ab aduerso uenit obuius agmine quem non
Mille locis Italo pridem saturata cruore
Fuderit hec acies, cui non fratremue patremue
Aut natum abstulerit. Dux ipse ferocior annis
Et pater, Ausonii tunc gloria nominis ingens,
Hos timuit gladios laudataque signa cruore
Infecit, nostros fugiens rediturus in enses.
Ni forsan procul a patria melioribus iste
Militat auspiciis, aut nos peioribus urbis
Ante fores patrie. Non sic Carthaginis alme
Immemores rear esse deos ut fortia Rome
Menia non ausi ferro defendere, nostris
Menibus insultent. Furor huc attraxerit illos;
Hec Fortuna potens populo spectacula Peno
Miserit, ut quondam digitis auulsa cruentis
Tot spolia. Vt modios curuo compleuimus auro,
Contenti patrie rerum transmittere famam
Tantarum, sic formoso nunc uincula collo
Leta ducis Latii uictrix Carthago uidebit
Et circumductos pecudum de more per urbem
Romanos errare greges Leliumque loquacem
Et uarium regem atque inopem, qui nostra reliquit
Arma fugax, hodie cuius, per numina testor
Vos, Mauri Numideque, iugum uitate superbum!
Massinissa suos repetit per uerbera seruos.
Vos, Galli, certate odiis hostemque uetustum
Nunc gladiis urgete nouis: hic campus, in orbe
Collectas alio, longeuas expiet iras.
At uos, o Ligures, quos me et mea fata secutos
Per mare, per terras nulli cessisse labori
Hic uideo, pugnate, precor! Si digna manebunt
Premia uictores, non uos, michi credite, uallis
Hispida, nec regio abruptis imperuia saxis,
Sed campi pingues et ditia rura tenebunt
Italie, uesterque pauor stimulusque silebit,
Roma ferox. Vos, cara michi dilectaque multum
Agmina, uosque, mei ciues, impulsibus ullis
Non opus aut monitis: patriam spectate trementem
Hostilesque faces atque impia pila pauentem;
Et notos muros, ubi prima infantia uobis
Exacta est, ubi tot meriti duxistis honores,
Tot letos festosque dies; ubi busta cinisque
Maiorum et memori stant scripte in marmore laudes.
Omnis in armatis patrie fiducia dextris
Et uestra uirtute sita est: succurrite fesse!
Vxores uobis dulcesque occurrere natos
Deprecor et trepidas matres sacramque parentum
Canitiem, et patrii curam superesse sepulcri."
Nondum finierat, magnusque in uerba ferebat
Impetus ardentem, subito cum classica et omnes
Romane cecinere tube, clamorque tremendus
Ortus ab aduerso celum compleuit et auras,
Ac strepitu horrisono uolucres hesere uolantes;
Quo cunte concusse acies, trepidique elephantes
In sua precipiti redierunt agmina cursu
Turbaruntque loco, compulsaque cornua retro
Cesserunt. O ceca hominum mens, inscia rerum
Consiliisque illusa tuis! Quos agmine primo
Presidium cauti ducis anxia cura locarat,
Hi stragem peperere suis primamque ruinam!
Hic fragor Hanibalem medio sermone loquentem
Auertit, ueluti subitum si forte canenti
Obstrepat et scisso descendat Iupiter axe,
Ille silet tremuloque modos sub gutture frangit
Attollitque oculos et celum suspicit atrum.
Verum tam uariis totiens dux casibus olim
Iactatus, totiens dubiis exercitus armis,
Perstat et aduersos speculatur turbidus hostes,
Increpitansque metus, uires animosque fluentes
Colligit, excurritque fremens, seque obuius offert.
Sicut aper, rapidis postquam latratibus actus
Vulnificos instare canes atque arma sequentum
Aduertit, iam terga riget, iam subrigit aures,
Hinc preceps in tela ruit; sic feruidus ibat
Hanibal, egregiique animam patris ore uocabat.
Stabat ab aduerso iuuenis tunc impiger acri
Massinissa animo, qui mox fluitantia cernens
Cornua Penorum, trepidos irrumpit in hostes,
Et quacumque uiam facit ingens belua, raptim
Insequitur; similique fretus duce Lelius inter
Irruit armorum cumulos tempusque locumque
Arripit; obstantes cedit, fugientibus instat.
Scipio magnanimus uiolenti more leonis,
Qui catulis festinet opem siluasque ferasque
Obruat, in medios stricto penetrauerat ense.
Illum tote acies, illum miratur ab alto
Iupiter, et nostro sibi num foret emulus orbe
Sol stetit ambiguus: rutilo sic totus in auro
Fulgebat, sic purpureo radiabat amictu,
Sic rigidis nitidus iuuenis splendebat in armis.
Postquam est ad ueros peruentum cominus hostes,
Romani Penique manus miscere cruentas
Ceperunt. Ingens et inexorabilis urget
Ira duces populosque duos; nec Martius usquam
Impetus asperior, nec acerbior ulla per orbem
Pugna fuit. Nec enim pretio conducta gerebat
Bella cohors. Aderant proprio qui sanguine uellent,
Quas ipsi ediderant, odiorum extinguere flammas.
Vnus amor cuntisque adeo legionibus una
Mens erat: ulcisci iustos uel morte dolores.
Punica perfidia et Romana superbia passim
Vocibus alternis uulnus iactantur ad omne:
Iurgia et infames questus, et tempore eodem
Hic sonus, hic iugulis extorta silentia cesis;
Annua nunc Penis et amara tributa subactis,
Nunc fraus et capto strages indigna Sagunto,
Et quicquid Rabies odio flammata uetusto
Armatis dictare solet. Coit omnis in unum
Offense cumulus longique iniuria belli.
Pectora pectoribus tunduntur et ensibus enses,
Vulnera uulneribus, mortes quoque mortibus atre
Miscentur: iuuat insertis descendere ad umbras
Visceribus, Manesque nouo turbare tumultu,
Pugnantesque animas Herebo transferre silenti.
Heu furor! et quanto satius uixisse quietus
Finibus in patriis populus potuisset uterque!
Non sinit ambitio cecique superbia cordis
Et sitis, eterna que spe succendit habendi
Mortales, uritque animos et trudit in enses.
Confligunt infense acies; nec publica tantum
Hos odia exagitant; credit sua uulnera quisque
Et patris fratrisque necem, dum percutit hostem,
Vlcisci. Vsque adeo mentes offensa uetusta
Asperat! atque odio leuius certare recenti
Impellunt sua castra duces et uocibus altis
Accendunt animos et honesta pericula monstrant
Ac subeunt. Species uisa est pulcerrima mortis
Pro patria pepigisse animam. Vis ampla furorum
Armorumque dabat strepitus gemitusque cadentum
Confusos horrore sonos. Iam sanguinis altus
It fluuius camposque rigat fumantibus undis,
Iamque furens operit uoluitque cadauera torrens.
Mons quoque corporibus prostratis surgit equorum
Atque uirum, rabidosque iugis iam separat hostes.
Non sic attonitos Egeo litore nautas
Expauisse rear, quibus insula nata repente
Est prope Therasiam; quod monstrum doctus aruspex
Romano dedit imperio Macedumque ruine;
Nauita sed transtro rudis ac stupefactus adhesit.
Ceperat interea pugna superatus iniqua
Auxiliaris eques Penorum excedere campo.
Insequitur uictor profugos. Iam sparsa sequendo
Ipsa uiam cumulos inter reperire laborat
Cesorum, Romana acies: pars scandere in altum
Et dubio titubare gradu, pars lubrica circum
Arua tenens, sparsis aditum tentare maniplis.
Signiferi fluitare etiam armorumque magistri:
Et poterat uincendo uagus felicia miles
Bella repentinis preuertere cladibus, atque
Illustrem fedare diem, ni prouidus alti
Scipio consilii, reuocantia signa dedisset.
Cognita nam postquam iusso tubicine campis
Vox sonuit, tenuere gradum signumque secuti
In primos rediere globos. Hinc agmina rursus
Turbine concurrunt alio, sed uiribus isdem;
Ethere dispersos ueluti cum turbidus Auster
Arctauit nimbos, siluitque repressa parumper,
Dum tonat, hinc pluuiis et grandine mixta resurgit
Tempestas inimica satis. Excesserat ardens
Scipio iam colles immensa strage coactos,
Collatisque iterum signis et uiribus ambe
Miscebant acies equato prelia campo.
Solicitum spectasse Deum tot funera gentis
Indomite, tantosque truci sub Marte labores
Crediderim, seu quis ualidis foret exitus armis.
Hoc equidem mundi campo commissa patenti
Nutabat Fortuna die, quis iura supremi
Imperii summumque gradum, quis sceptra teneret.
Fauisset si forte etenim sors ultima Peno,
Quis dubitet quin immensum dominata per orbem
Impia Carthago rerum tenuisset habenas,
Romanumque nichil foret hec in tempora nomen?
Itala barbaricis tellus lacerata colonis
Mutasset genus egregium, maiorque fuisset
Africa. Si potuit nomen sibi Grecia inermis
Imposuisse suum, quanto magis Africa uictrix!
Sed miserata pios diuina Potentia nobis
Succurrit, talemque uirum peioribus annis
Italie dedit afflicte, qui fortia bella
Fortior exciperet, qui non presentia tantum,
Sed uentura etiam discrimina pelleret unus;
Temporibus cui tuta suis innixa maneret
Et cui libertas seruanda sequentibus annis.
Iam media Sol almus equos regione trahebat
Etherea et tantas spectabat territus iras.
Impiger et nullo defessus membra labore,
Non estu, non uulneribus, non nube calentis
Pulueris, extremas manibus tentare procellas
Scipio tendebat, cuneus quo densior illum
Et ducis aduersi facies optata uocabat.
Ac uelut Ethneo descendens uertice uastat
Flamma cauernosi conuexa trementia montis,
Et scopulos ruit obstantes arbustaque frangit
Obuia, sulfuree reboant simul undique ualles,
Sic ferus et simili prosternit turbine cunta
Scipio, sepe monens: "Miles Romane, precor te:
Aut uince aut morere: mecum nunc ultima tenta.
Hec uia uel Romam, uel certo tramite ducit
Ad superos". Hec uociferans intrabat in agmen
Hanibalis. Contra ille graui cum mole ruentem
Excipit impauidus. Confligunt fulmina Martis,
Hinc Scipio, hinc Hanibal; cernensque ex ethere Mauors
Miratur tales terris superesse magistros
Militie, tales operum ferrique ministros.
Hic precor ut mendax desistat Grecia tandem
Nominibus certare ducum; pudeatque referre
Imbelles Asie populos Gangemque subactum.
Parthorum sileant reges et Persidis aruis
Exiguo spectata phalanx; nec conserat ipsa
Troia manum Priamique domus cantata poetis
Graiorum et nostris; non regum quisquis odoro
Crine fluens atque Assirio crispatus amictu.
His campis non Inde acies, non fluxa per armos
Purpura, non leuibus tantum confisa sagittis
Turba fugax; uerum hinc armis innata, uirenti
Robore subsistens Italo Romana iuuentus
Arma tulit: contra assiduis exercita bellis
Agmina Penorum, quibus est Hispania testis
Virtutis Latiumque magis; que mille per arua
Romanos hominum uictores omniaque ausos
Iam pessum ferro dederant et fortibus armis.
Has inter gentes alio certamine longe
Concursum est, aliis animis. Iam uera fatenti
Viribus hec acies preit, hec leuitate; sed unum est
Parque odium ambabus. Vix tandem fessa parumper
Cedebat Penorum acies. Tum feruidus ira
Hanibal exclamat: "Non hec tibi signa, retrorsum,
Furcifer, ut referas dederam. Quin pergis? et illa
Hostibus in mediis potius discerpta relinque.
Heu michi! quo ruitis? Non est uia recta. Venite:
Hac hostem reperire licet. Carthaginis estis
Sic memores? Hac forte domum remeare putatis?
Erratis, miseri ciues! Hec carceris una
Exiliique uia est." Hec dicens ibat in hostes
Solus et intrepidus. Cuntas sic ille pudore
Et uictas pietate ducis firmasse cohortes
Visus erat; bellumque ingens renouataque cedes
Ceperat. Vrgebat Scipio primusque premebat
Obstantes cuneos et funera crebra serebat:
"Perfidiam numquid tam longa inferre uidebo
Prelia Virtuti? Non sic pietatis auite
Oblitos rear esse deos. Concurrite fortes
Pectoribus manibusque, uiri! Victoria presto est."
Talia iactabat stricto mucrone tremendus.
Iamque referre pedem paulatim exterritus hostis:
Mox magis atque magis; nec iam reuerentia tanti
Vlla ducis retinere diu potuisset in armis.
Ecce autem pariter redeuntes hoste fugato
Rex Leliusque retro fessos .........
Improuisi a tergo inuadunt. Ilicet ergo
Cepta prius sensim laxis fuga pergit habenis;
Nec patrie pietas, proprii nec cura pudoris
Nec decus Hanibalis quicquam ualuere precesque.
Ille uidens fractas acies et terga suorum
Versa metu, rapidum trepida formidine tandem
Voluit equum campoque fugit lacrimosus aperto,
Accusansque omnes hominesue deosue, propinquum
Peruenit Adrumetum. Illic menibus urbis amice
Substitit. Hinc iterum Peno reuocante senatu
Digreditur. Postquam attonite sub menia uentum
Est patrie, non ille forum, non publica templa,
Sed furtim petiisse larem contentus et ima
Sede diu mestus, latebris sese abdidit atris.


VIII

Pronus ad Occeanum, cupiens narrare profundis
Antipodum populis nostro que uiderat orbe,
Sol rapidos stimulabat equos; nondumque solutus
Scipio curarum laqueis, suprema uolutans
Excidia infande gentis tempusque locumque
Atque aditus formamque rei et discrimina secum
Cunta simul tacitus uigili sub mente mouebat.
At quia solis iter deuexum atque hora monere
Grata uidebatur fessis daret otia castris,
Instituit reuocare acies meritamque quietem
Tradere militibus, nocturni tempora somni.
Et tamen hostili quam primum irrumpere uallo
Visum est: huc alacres igitur preit ipse cohortes
Ingrediturque aditum nullo custode locorum.
Illic preda ingens, .........
Precipitem meditante fugam et quid uita ualeret,
Non quid opes, passimque iacens pretiosa supellex
Inuenta est. Rapitur cupide Carthaginis aurum
Per maria et terras quesitum sanguine multo:
Barbarice Libico quod uicta Hispania bello
Misit auaritie, Sardis quod fessa cauernis,
Quod Siculis totiens extorserat impia templis,
Quod medio percussa die plaga torrida mundi
Et niger Ethiopum populus regnumque perustum,
Quod Mauri Numidumque olim per secula longa
Aut reges misere alii, quodque Itala tellus
Tot dederat damnis; id totum sanguine mixtum
Africa nunc reuomit. Quid tot ualuere rapine?
Raptor raptorem spoliat. Nunc ite per ampla
Equora, nunc ualidas prosternite turribus arces,
Nunc aratrum antiquis insultet menibus. Omnes
Vnus habet predas hostis, mundique superbit
Tot spoliis uestrisque simul. Tandem agmine fesso
Scipio magnanimus referens uictricia retro
Signa sub occasum solis sua castra reuisit.
Captiuos seruare iubet, queue ampla relatu
Ac speciosa forent; nam cetera preda uiritim
Sparsa erat atque animos mulcebat militis acres.
Serus Athlanteo radiabat uertice pulcer
Hesperus et nitido rarissima sidera celo.
Aggere gramineo considit leta iuuentus,
Celsior at cuntis Scipio rexque additus illi
Herbosum tenuere thorum. Tum corpora curant
Fessa labore graui belloque exhausta diurno.
Vt dapibus compressa fames primusue quieuit
Impetus edendi, placido facundior ore
Lelius ingreditur: "Postquam michi Fata dedere
Hunc tantum uidisse diem, contentus abibo
Quo iam cumque trahent; nec me natum esse pigebit,
Dum tecum uixisse ferar, fortissime rector
Hesperie, cui nostra salus bene creditur uni.
Hoc, fateor, solo mentem spes ultima lusit;
Nam rediens bello magna iam parte peracto,
Cum Massinissam cedentem terga uiderem
Teque per aduersos tanta uirtute tonantem,
'Actum de Hanibale est' tacito cum murmure dixi.
Nunc quibus ille uiis aut quonam eruperit astu
Obstupeo mirorque fugam; sed notior illis
Est regio, idque hodie multis fortasse salutis
Causa fuit." Medio abrumpens sermone loquentem
Rex ait: "Iste quidem merito clarissimus omni
Posteritate dies per secula longa feretur,
Nominis Ausonii fuerit dum fama superstes.
Sed, Leli, michi crede, noui moresque animumque:
Hanibal anne dolis uictus succumbat an armis
Serius, incertum est. Vnum michi lumen in illo
Centum oculis par est, Argum quem sepe uocare
Bellorum soleo, quia non est fallere cuiquam
Ingenium mentemque uiri. Tamen omnia uite
Consilia atque omnem ancipitis discriminis artem
Verterat una dies. Iamque hunc prendisse uidebar
Et comitem inuiso Romam misisse Siphaci.
Sed dum cunta oculis lustro uigilantibus, ille
Auolat et noto decurrit tramite tutus:
Nec dubium ingentes quin montes stragis et altum
Sanguinis infandi pelagus uel mole uel undis
Creuissent, nisi dilapsos per opaca uiarum
Vicine sociis cepissent menibus arces."
Excipit hunc Scipio: "Vitam quecumque per omnem
Aut uidi aut legi, fateor, michi parua uidentur
Fabula, dum memini Hanibalis. Vidistis, amici,
Quantus erat, quantaque acies firmauerat arte.
Ipse michi aduersus ueniebat in agmine primo
Obiciens Penos Italis, Numidasque rebelles,
Massinissa, tibi, memor hos odioque metuque
In regem pugnare suum; Latiamque cohortem
Ecce ubi constituit, quoniam uenisse coactam
Nouerat. In frontem stetit Indica belua pugne,
Getulique greges: horum terrore putauit
Romanam turbare aciem, quorum impetus illi
Profuit innumeris bellis. Sed amicior omnem
Hunc nobis Fortuna metum detraxit; eramque
Ipse ego solicitus quibus hoc eludere monstrum
Artibus aut tolerare feras quo robore possem,
Atque ideo primam rara legione cateruam
Impleui, facilis pesti qua transitus esset,
Vt cursu diffusa suo contemptior iret
Innocua feritate ruens. Sed, Iupiter alme,
Quam forti stetit ille animo, dum fracta uideret
Cornua, quam nichil extimuit, quotiensque labantem
Restituit uirtute aciem interdumque coegit
Spem titubare meam! Solitum iactare profecto,
Mentio clarorum fuerit si forte uirorum,
Audiui, ipse omnis bello quod tertius eui
Orbe sit in toto; peragitque hoc ordine: primum
Ponit Alexandrum, Pirrum locat inde secundum,
Et sequitur mox ipse duos. Sed uera fateri
Non liuor uetet aut odium: michi maximus omni
Hanibal ex numero est, Darium nisi forte Porumque
Est uicisse magis quam, quos numerare labor est,
Tot nostros fudisse duces; nisi prestat inermem
Barbariem superasse manu, quam cede cruenta
Romanas strauisse acies. Distantia longe
Acta ducum memoro. Quid? mores moribus equem?
Hinc regem nudare piget: stet tegmine fame
Clarus apud populos! at dignis laudibus acrem
Hinc hostem celebrare uacat. Quis bella subire
Promptior, aut medio quis cautior esse periclo?
Quisue cibi aut somni, quis uini parcior illo est?
Hoc admirari soleo, quod sepe relatum
Est michi: funerei post prima exordia belli,
Solicitum assidue et facinus sub mente profunda
Voluentem egregium, nunquam cenasse sedentem.
Iam quid ego armorum curas artemque supremam
Militie, terramue duci clipeumue cubile,
Neglecteque decus uestis studiumque frementum
Cornipedum memorare uelim? patientia quanta est
Frigoris atque estus cursusque sitisque famisque!
Quanta ducum miles, quanta est dux militis idem
Spes animis! quod primus eat ruiturus in hostem,
Vltimus excedat campis. Hec omnia pridem
Nouimus experti. Si quid modo pectore in illo
Aut ueri aut sancti melior natura locasset,
Optarem nostro genitum natumque sub orbe.
Quis michi ductorem laudet, quem ceca gubernet
Ebrietas, fugienda uiro cuicumque, sed altis
Principibus funesta lues? quis sparsa cruore
Conuiuia et plenis elata cadauera mensis,
Perque estum ancipites algenti in flumine saltus?
Barbaricus cui luxus iners et Persica sortis
Blandimenta noue placeant ac purpura mollis?
Cetera pretereo; sed enim non moribus istis
Hanibal Italiam bello uastasse trilustri
Eualuit." Sic fatus erat. Tum pauca modeste
Massinissa refert: "Depressor magne tuarum
Atque alienarum mirator maxime rerum,
Si michi das fandi ueniam, stat dicere contra.
Noscendi studio fame si credis auite,
Magnus Alexander, nullis non uictor in oris,
Orbe peragrato tandem peruenit ad ortus,
Fortunamque simul clausit cum tempore uite;
Hanibal et spatio breuior uictusque cruente
Est hodie. Ille Asiam tentataque cunta subegit,
Innumeros domuit populos urbesque ducesque
† "Et lupus immensum qui tuto irrupit ouile,
Is timet aduersum longe spectasse leonem.
Vicit Alexander populos, rex optime, nosti,
Quos adiit: Graios titulis haud ille paternis
Subtrahat. Ast Asiam quo uicerit inde paratu
Scimus et imbelles Arabes et inertia Bacthra.
At non Arthoas gentes, qua uergere primum
Commoditate loci poterat, non Punica regna,
Non Italos mundique caput, Gallosque et Hiberos
Attigit; hos extra, quid dignum laude uidetis
Egregia et tantis titulis tantoque boatu?
Vicisse hunc omnes liceat, fudisse quod usquam est:
Regibus Eois domitis Indoque cruori
Quatuor obiciam Latio confecta potenti
Prelia. Visne grauem et memorandum in secula testem?
Alter Alexander rex Epirensis et huius
Non minor ipse animis et auunculus, Orbe uiritim
Diuiso, Italiam uenit belloque subactus,
Dum latus Ausonia transfixum cerneret hasta,
Hec ait expirans: 'Heu quam diuersa nepoti
Et michi bellorum cecidit sors! Ille iocose
Femineum subigit nullo certamine uulgus;
Durior armatis mea me discrimine tanto
Obiecit Fortuna uiris'. Cum talibus ergo
Hanibal iste uiris tot iam fera bella per annos
Qua uirtute gerat nostis; namque illa perennis
Gloria magnifici regis fortunaque semper
Prospera et in finem simili comitata fauore
Non nichil externis sicut splendoribus addit,
Omnia sic studio uigili meditantibus aufert
Indicium uerique uiam: pars altera namque
Fortune latet ambigue, nec noscere promptum est
Quantus in aduersis. Breuitas quoque temporis illi
Hoc tribuit, morsque ipsa uiro properata, nec ullum
Maius habet Fortuna bonum, quam leta sub uno
Et uitam clausisse die. Si tempus utrique
Indultum excutias, tute fateare necesse est
Hanibal ut plures uincendo exegerit annos,
Quam uiuendo alius. Macedum quo uita tyrannum
Tempore destituit, toto quis protinus orbe
Vicerat Hanibalem? si tunc cessisset ad umbras,
Ibat honorato uisurus Tartara curru,
Quesito non de Persis Arabisque triumpho.
Sin rex longeue traxisset fila senecte,
Quis fuerit certus uenturo tempore uates,
Num Fortuna senem exciperet, num rara secundis
Forte Fides seros mansisset firma sub annos,
Precipue si, quod fuerat iam sepe minatus,
Italiam senior tentasset et Africa bella?
Singula uersanti, quoniam nox alta soporis
Admonet, hic illo maior belloque uidetur
Clarior, atque hodie plus uere laudis adeptus,
Si famam egregiam non dat Fortuna nec aufert,
Quam uincendo alius; licet omnis Grecula circum
Obstrepat et testes inculcet turba libellos."
Dixerat; astabant intentis auribus omnes.
Miles in his grauior paulumque annosior unus
Incipit: "Haud dubie quem magnum dixeris, ille
Maximus est, nec parua tibi miranda uidentur,
Nec uulgare aliquid solitum laudare tenemus.
Hoc unum petiisse uelim: si tertius ille est,
Quem tandem claro tanta uirtute relictum
Scipiade putat esse locum, quoue ordine sese
Insereret, si forte acie uictricia signa,
Quod procul auertant superi, tenuisset ab ista."
Doctus ad hec Lelius: "Tu, si quis sidera celi
Dinumerare uolens hoc digerat ordine, primum
Luciferum, post Arthurum gelidumque Boetem,
Hinc alios ignes, Solem fortasse putabis
Preteriisse? imo stat per se solus, et inde
Nomen habet. Nec sum ignarus quid callidus ille
Responderet ad hec, acie si uictor abisset
Hesterna: Macedum regem Pirrumque secundos
Esse sibi, cuntosque alios quos clara per orbem
Fama duces loquitur. Sed enim se dicere quartum
Noluit erubuitque altis miscere supremum
Sideribusque diem." Sic ille effatus et omnes
Assensere animis nutuque et murmure leto.
Talibus atque aliis noctem sermonibus illam
Insomnem traxere diu. Iamque Hesperus alto
Mersus erat pelago, mediumque rotunda loquendo
Transierat iam luna polum. Tunc undique passim
Defessi in uiridi deponunt aggere membra.
Sic ubi tristis apes celo commisit aperto
Impetus, et magne cedis pluit ether aceruos,
Pars uictrix repetit sedes procul hoste remoto
Et circa regem coeunt ac murmure plaudunt,
Postremum irriguo dant corpora lassa sopori
Atque omnes pariterque silent pariterque quiescunt.
Vixdum exorta dies iterumque ascendere classem
Lelius et Romam leto rumore iubetur
Solicitosque implere Patres. Iamque equora felix
Nuntius ingrediens Austro dat uela ferenti.
Hic status in castris; at quis Carthagine terror,
Qui dolor aut quenam trepidi noua cura senatus!
Plebs subitis percussa malis pretoria circum
It Patrum afflictisque iubet succurrere fatis
Penorum, et patrie miseram prohibere ruinam.
Illi autem dubii consultant, qualiter olim,
Dum scopulo collisa ratis gemit atque supremum
Naufragium impendet, coeunt atque ultima tandem
Consilia expediunt trepidi sub nocte magistri.
Omnibus una salus uisa est exquirere quenam
Mens foret Hanibali, ducis an spectata probati
Virtus sub tanto cecidisset uicta periclo,
Staret an aduersis animus spesque ulla sub alto
Pectore, et ambigui que sit sententia belli.
Ille diu renuens tandem populique Patrumque
Imperiis obstare nequit. Mestissimus ergo,
Confususque pudore graui ac merore, latebris
Egreditur, qualis rapto matrona decore,
Que quamuis culpa careat, sibi conscia tanti
Dedecoris, silet ipsa tamen refugitque uideri
Exhorretque uiri aspectum faciemque suorum.
Vt trepido stetit ille foro, confusa repente
Turba ducem uisura suum, quem tempore tanto
Tam procul a patria longiquaque bella gerentem
Audierat, populusque omnis concurrit et ingens
Curia et innumero complentur compita uulgo.
Aspiciensque suos ciues generosus et asper
Spiritus intumuit; tandemque silentia tristi
Fronte monens: "Vno si quidem plus uiximus" inquit,
"Quam decuit placuitque die - crimenque fatebor
Ipse meum: pridem tacitus me prelia sensi
Auersis tentare deis, sed pulcra per omnes
Gloria precipitem casus fameque libido
Ceca tulit -, testes facio, quos sensimus hostes
Esse, deos: actum quicquid uel arma uel artes
Vel nostre ualuere manus, nec defuit unquam
Cura operi egregio. Vicerunt numina nostros
Conatus. Cecidi totus, nec iam ulla relicta est
Spes michi: uos precibus Romanam exposcite pacem.
Consilii hec est summa mei." Sic fatus in imas
Rursus abit latebras, celumque uidere recusat.
Inde pudor mixtusque dolor, simul ira pauorque
Cum quaterent animum assidue, tutasque negaret
Fama moras hostisque odium, secreta parauit
Effugia occultosque abitus; lucemque per omnem
Multus adesse foro, populo se inferre frequenti;
Vespere thesauros ad proxima littora mittit
Ingentes, seque ipse, uagus ceu, menibus effert;
Dumque poli medium nox intempesta rotaret,
Conscendit puppim tacitus, tum carbasa uentis
Pandit et infauste condemnat litus arene.
Iam procul Italiam pelago spectabat ab alto
Suspirans repetensque sui primordia fati.
Stat regum tentare fidem ferrique quod usquam est,
Et bellum renouare ferum, mundumque procellis
Exagitare aliis. Iam pridem magnus in armis
Rex erat Anthiocus: Sirie iam tractus et omnes
Hellespontiaci feruebant litoris urbes,
Iamque Ephesum belli sedem rex ipse tenebat,
Equore iam classis campisque equitatus apertis;
Dux deerat ceptis. Huc recto tramite proram
Hanibal, huc clauum iubet, huc et carbasa flecti.
Iam Drepanum propere, iam litora nota Panormi
Pretereunt curuosque sinus Zephiroque fauente
Vulcanum Liparimque secant, fumumque fauillis
Nigrantem horrificis geminumque ardere cacumen
Suspiciunt pauidi, fugiuntque iuuantibus undis.
Stat sinus, Italicum latus inter et arua propinque
Trinacrie, solitus spectantes fallere nautas
Eminus, unius ac faciem protendere terre,
Abstulit id dubium donec longeuior usus
Paulatim, nam continuo duo litora tractu
Dixeris herere et geminos se tangere montes,
Quod quondam fecisse ferunt. Huc uela Pelorus
Seu casu seu sponte dabat, namque ille, magister
Puppis erat. Timuit fraudem dux callidus et se
Obiectum ratus insidiis, nil tale merentem
Obtruncat: subitoque errorem agnouit et acris
Penituit facti. Siculo tum monte cadauer
Deposuit bustumque super construxit et aram
Addidit ac statuam memorem; nomenque sepulti
Nunc etiam mons ipse tenet semperque tenebit.
Faucibus emergens dubiis ratis impia uasto
Sulcat iter pelago: Cephalon prior obuia surgit
Ac uicina pari spatio contenta Iacintus.
Leua breuem dabat inde uiam, si fluctibus Isthmos
Cederet ac gemini limes maris alta Chorintus.
Iustius exemplo nouus hic fortasse recenti
Supplicium erroris potuit timuisse magister;
Ergo gubernaclum flectit. Iamque equore ab alto
Litoream Mathona uident, ubi forte Philippus
Rex Macedum fuerat, iam lumine captus eodem.
Contigit hinc animum uidueque iniuria frontis
Et dolor atque Itale admonuit locus ille paludis.
Inde maris late scopulos emensus Achei
Voluitur, eximio qua palmite fertilis extat
Angulus atque Euros seu Gnosia prospicit arua
Innumerasque sacro sparsas legit equore terras.
Hinc Ephesum festinus adit regisque furentis
Excitat admotis ardentia pectora flammis.
Vtque alias celi uentis urgentibus oras
Occupat interdum nimbus, qui grandine postquam
Hos uastauit agros, illo ciet orbe procellas
Ingeminans longeque tonans, sic pulsus ad ortus
Italie uastator erat. Quos ille tumultus
Exciuit, quantas strages ferus ense parabat,
Si Fortuna foret, metuens id scilicet unum,
Dis falsum iurasse suis, nempe omnia fando
Si sequar, excutiar cepto. Labor iste sequentum
Et decus ingeniis: fatis occurrere Eois
Atque Asiam Libie fratremque adiungere fratri.
Scipio muneribus diuum tantoque fauore
Fretus, ad extremum inuise Carthaginis ardens
Excidium intendit; stat enim quocumque uocantem
Fortunam mens certa sequi, nec mittere tempus
Incassum quod Fata dabant. Victricia signa
Octauio commissa duci totasque phalanges
Terrestri iubet ire uia et sub menia seue
Vrbis agi; petit ipse Vticam, quo Lentulus illis
Missus ab Italia magna eum classe diebus
Appulerat. Veteresque nouis ubi miscuit alnos,
Iam petit equoreo Penorum tramite portum,
Scilicet ausuros pelago ratus ultima uictos,
Si quid adhuc reliqui faceret Fortuna retusis
Viribus aut animis, si spes foret ulla sub armis.
Litoribus cuntis iam formidata subibat
Ostia; iam lituis stridentibus equora circum
Omnia, iam scopuli, iam concaua saxa fremebant;
Ipse repercussus confusis uocibus ether
Horrisonum late terrorem in menia iactat.
Frondibus ecce olee circum redimita uirentis
Supplicibusque onerata uiris uenit obuia puppis
Ac pacem ueniamque petens. Nil uocibus illis
Responsum est aliud: firmo sunt litore iussi
Aduentum expectare ducis Romanaque castra.
Ipse sub inuise classem tamen admouet urbis
Menia et aerias speculatur cominus arces.
Conspicit excelsas solido de marmore turres
Liminibus super astantes ac ferrea claustra
Portarum totis et propugnacula muris,
Admirans Romamque putans uidisse secundam.
Vrbs circumfuso uallatur maxima ponto,
Et muris et tuta situ. Nisi salsa parumper
Angusti a tergo pepulissent litora campi,
Insula tota foret. Subter latissima portus
Planities immota iacet faucesque cathenis
Nectuntur ualidis, crebre stant litore turres.
Ipse oculis metitur opus libratque periclum
Exploratque aditus, ubi pronum prendere terram,
Qua penetret portum, que sit uia tuta sub arcem
Inuisam; ueluti cupiens prosternere rupem
Cultor agri, aut segeti damnosam auellere quercum,
It circum tentatque modos, facilemque ruinam
Cogitat innocuamque aliis campoque sibique.
Iam satis immensam terrore impleuerat urbem;
Inde fretum remis, celum clangore tubarum
Intonat et signis resonant crepitantibus aure.
Digrediturque minax. Illum stupefactus euntem
Mercurii collis montique inscriptus Apollo
Prospiciunt plebsque ipsa tuens horrescit ab alto,
Attoniteque gemunt matres ac multa precantur;
Anxia sic uolucris tentantem prendere nidos
Pastorem aspiciens, trepidis se uerberat alis
Multa querens truncoque pauens suspenditur alto.
Iamque Vticam appulerat, iunctisque in litore tandem
Agminibus sociis, uno que tempore circum
Duxerat Octauius, Tunetis menia uersus
Carpit iter, classemque cauo sub monte recondit.
Non procul inde aberant, subitus cum nuntius hostem
Aduentare refert. Siphacis filius ultro,
Nomine Vermina, sortis casusque paterni
Intempestiuus uindex serumque coactis
Auxiliis, aderat, minime spernendus in illo
Venisset si forte die; magnasque trahebat
Nunc equitum peditumque ferox in bella cateruas
Nescius Hanibalis uicti. Neue arma capessant
Scipio militibus, uallum ne aut castra reuellant
Imperat, aut acies moueant aut signa sequantur.
Recta acie stabant armisque animisque parati
Flectere lora manu, preuertere gressibus hostem;
At celare iubet. Parent, et ualle latenti
Improuisa acies Vermine occurrit. At ille
Angustis deprensa locis parat arma suosque
Explicat ut licitum est. Concurritur atque cruentum
Bellum oritur cedesque recens gemitusque dolorque;
Atque loco claudente fugam, truncatur ad unum
Tota fere iuuenis acies. Ast ipse fugaci
Raptus equo medios inter delabitur hostes
Solus et aduersi petit auia confraga montis.
Infelix! quanto melius sub strage uirorum
Casurus miseroque patri, si fata tulissent,
Carcere in Albano comes et Tiburte sepulcro!
Scipio uictrices acies predamque trahentes
Innumeram, arma et equos, uestes currusque iugales
Intextasque auro tunicas cristasque micantes,
Ad ceptum conducit iter; uelut obice paruo
Egreditur paulum ripas, mox omnia uictor
Obuia prosternit furibundo uertice torrens,
Indignansque moras primo se dirigit alueo.
At postquam passim tota Carthagine uictus
Regulus et casus sonuit fortuna recentis,
Extemplo terrore graui tremuere, minorque
Luctus maioris renouauit uulnera damni;
Puppe uelut fracta, remo cum tristis adhesit
Nauita iactaturque uadis, cui litora longe,
Spes fuste exiguo titubat, si forte malignus
Fluctus et hunc rapiat, mortem gemit atque secundum
Nanfragium: tanta ex paruis momenta supremum
Tempus habet! Pacem lectos ueniamque petitum
Ter denos placet ire uiros, quos uultus et etas
Et genus et uirtus populo preferret in omni.
Talia per Libiam: belli sed fama peracti
Nondum Romanam serpens penetrarat ad urbem,
Solicitosque Patres, Peni quos fama rebellis
Mouerat, ac plebem attonitam portenta deorum
Plurima terrebant: medio sol ethere uisus
Imminui, sensimque iubar decreuit; et ingens
Contremuit tellus arbustaque multa dehiscens
Sorbuit horrificoque palam subsidit hiatu;
Tybris agens siluas riparum iura furenti
Amne supergressus magnam conterruit urbem
Diluuio insolito, subitumque horrendus in ipso
Monte Palatino descendit saxeus imber.
Ergo Sibillinis aditis responsa petentes
Sacra deis iussi peragunt, summusque sacerdos
Succintus de more Iouem superosque fauentes
Iunonisque minacis opem Latoniaque astra
Inuocat, et Martem pingui mollire iuuenco
Romani patrem imperii toruamque sororem
Ledeosque parat fratres Furiasque Chaosque
Telluremque deum, nisi falsa est fama, parentem
Et Nimphas matres fluuiorum ac Nerea magnum
Nimpharum patrem. Sic religiosus opima
Certatim tepidis altaribus aggerat exta.
Postquam rite minas uisum est placasse deorum,
Consul ab urbe nouus discedens Claudius Afrum
Litus adire parat. Miserum torquebat inanis
Ambitio: laudem hac tantum reperire putabat
Posse uia eternam, si permittente Senatu
Scipiade magno equatum gessisset honorem,
Inque graui bello partes tenuisset easdem.
Is, populo prorsus licet aduersante, Senatum
Flexerat assiduis precibus. Quot sepe repulsis
Ambitus efficitur, quantoque labore pudendus
Constat honos! Victor properabat plebis et equi
Participem se ferre duci. Natura profecto
Erubuit clausitque uias, elementaque pontum
Indignata graui perturbauere tumultu.
Loretana retro linquebant litora naute
Securi uentorum et carmina nota canentes;
Applaudente freto, remis frangentibus equor
Vndique respondent rostrisque secantibus unde.
Horrida tum subitis consurgunt uersa procellis
Equora et Eolio prorumpunt carcere fratres
Indomiti quatiuntque polos terramque fretumque.
Inde repentinis panduntur carbasa uentis
Nequicquam: uario feruescunt cerula motu,
Huc illuc rapitur classis flatuque rotatur
Quolibet; at nulla spectant naualia proras.
Hinc Aquilo uiolentus agit frangitque rudentes,
Inde furens Auster perfundit lintea nimbis
Et tumidos lato deducens equore fluctus
Litus in Ausonium frangit. Fastigia mali
Subsidunt pelago. Quotiens in nubila surgit,
Et Tirrena salo spumante cacumina pulsat,
At quotiens retro furiosa relabitur unda,
Crescit in immensum Tuscum latus aruaque fundo
Sicca patent nudaque tremunt delphines harena,
Et crebris sonat in scopulis allisa carina.
Nox celum tenebrosa tegit; tum fulgura circum
Seua micant, toto descendunt fulmina celo,
Equor agit montes et torrens unda nigrescit.
Claudius ancipitis permotus ymagine fati
Diriguit tremuitque metu. Nunc improba damnat
Vota sue mentis, tantosque optasse labores
Penitet: armorum mallet uitasse tumultus
Magnanimoque decus proprium titulosque decoros
Scipiade et belli famam liquisse perennem
Ac mansisse domi et patrio iacuisse sepulcro.
Talia uoluentem Calabris ex montibus Eurus
Horrifer impellit. Fessam Populonia classem
Prima uidet, saxis post hanc spumantibus Ilua,
Corsica post scopulis minitantibus excipit, inde
Sardinie Arthoum latus attigit. Inde frementi
Infelix agitur pelago et crescente procella,
Magnaque pars classis fluctu superante fatiscens
In mediis subsedit aquis; pars cautibus atris
Dissiluit, durisque allisit frigida saxis
Corpora nautarum; pars turbine iacta retrorsum
Litus ad Etruscum rediit, solatia busti
Italica tellure petens. At Claudius amens
Et pauce morte ex media rapientibus undis
Vix Calarim tetigere rates. Hic classe nouanda
Consulis intentumque animum memoremque pericli
Attonitumque inuenit hiems. Non Punica uidit
Litora, non belli rumores territus ullos
Auribus excepit; lapsoque inglorius anno,
Fascibus absumptis rediit priuatus in urbem,
Atque fatigata nequicquam classe uirisque.
Felicis Romam interea letissima belli
Fama uenit. Totam reserantur templa per urbem
Fitque deis immensus honos: solemnia ciues
Quaslibet ante aras persoluunt uota frequentes:
Finibus auulsos hostes, ceruicibus asprum
Excessisse iugum, cladem transisse metumque
In caput inque trucis muros Carthaginis; ipsum
Perdomitum bello fontem causamque laborum
Succubuisse ducem; nil iam superesse timendum.
Ambitus hic alter maiori auctore magisque
Exarsit Populumque omnem cuntumque Senatum
Inuoluit: consul siquidem Cornelius altum
Lentulus imperium Libici discrimine belli
Atque annum nomenque suum illustrare parabat;
Scilicet hoc meditans, seu pax instaret, haberi
Pacis honorate princeps; seu bella manerent,
Perfacilem exhausti fore iam certaminis omnem
Euentum et pregrande decus. Sic ille labori
Incumbens alieno, indignum ardebat honorem,
Semine non proprio messem rapturus opimam.
Heu pestis damnosa homini et funesta libido
Nominis, imperio nocuisti sepe Latino!
Hic ego (nam calamum fert impetus atque parumper
Abstrahor incepto) uos, quos Romana loquendo
Externis equare iuuat, percuntor: ubi unquam
Gente pares animi totque aduersantibus ulla?
Vos michi nunc populos regesque ducesque potentes
Obicitis; sed cesset amor liuorque malignus,
Quis gessit tam magna ducum regumue? nec illis
Emulus obstrepuit, mediosque irrupit in actus
Inuidie conflata lues; non annus agentes
Fortia destituit, uetuitque domesticus hostis
Imperium extendi; non illos castra mouentes
Detinuit populus; non sero in bella profecti
Ante diem rediere domum reuocante Senatu
Aut equitum prohibente aciem peditumque nouari
Aut classem et merito stipendia digna labori.
Consiliis reges moderantur regna trahuntque,
Non ipsi ex aliis pendent aliisue trahuntur
Arbitriis: finem belli et primordia norunt;
Dum libet accipiunt et dum libet arma reponunt,
Liberiore uia seque et sua signa ferentes.
Non illos precessor iners reparandaque ferro
Segnities fessos in finem pertulit anni;
Non collega fuit cladis temerarius auctor
Inuitas rapiens in aperta pericula turmas;
Non successoris nocuit metus alta mouenti,
Gloriaque in preceps tulit et celerare coegit.
Nec michi nunc quisquam referat de nomine litem
Virtutis, uanisque illam seiungat ab umbris,
Aut externa sibi ceu non sua premia tollat.
Credite, cuntarum longe blandissima rerum est
Gloria, nec leuibus stimulis agit insita fortes
Egregiosque animos generosaque pectora pulsat.
Qua cui sit dubium quin solicitudine dempta
Hoc duce Carthago fuerit sensura supremum
Excidium et meritam fato calcante ruinam?
Quod questum persepe ferunt post bella reuersum
Scipiadam, in cineres casuram a culmine Birsam
Inuisasque domos stirpemque genusque deosque
Penorum et nomen, ni ceca Claudius ardens
Ambitione prior, post Lentulus alta ruentis
Ambo humeris dire subiissent menia terre.
Consulto tamen has superos seruasse nepoti
Reliquias famamque reor nomenque secundum.
Verum ego peruideo quo sim progressus et unde;
Nunc redeo. Postquam Tunetis uictor ad arcem
Scipio peruenit, legati tramite recto
Hunc adeunt tristes genibusque trementibus una
Affusi, miseris uerbis et supplice uultu
Fortunam erroresque suos rabiemque furentis
Hanibalis patrieque graues sine crimine casus
Deplorant, ueniamque petunt. Precluserat aures,
Victorum temerata fides ac Punica fraudis
Exempla abrupteque recens iniuria pacis.
Res in consilium perlata est: omnibus idem
Ardor erat: ferro instandum et uindice flamma
Perfidie, ac pacis nullas admittere uoces.
Cuntorum uotis oberat longeuus in illa
Obsidione labor perdendaque gloria tante
Summa rei, ducis aduentu quem Fama canebat.
At minime ingentes animos fixumque mouebant
Scipiade ingenium uentose nomina Fame.
Altius aspirans celum spectabat et astra
Virtutisque decus nudum. Tamen omnia fidi
Pectora consilii pariter permota seuero
Proposito flexere ducem, lacrimisque petitam
Vberibus tandem placuit permittere pacem
Et bellum finire ferum. Sic uillicus olim
Nocturnos metuens fures, legit arbore poma
Immatura astu; sic pastor pendula ramis
Hospitia et nidos spoliat pullosque reportat
Implumes properans serpentum auertere pestem.
Postera lux iterum legatos multa precantes
Retulit. Hos Scipio dictis compellat amaris:
"Impia gens, credes tandem tot cladibus ullum
Esse deum celo, qui nostros uindicet actus,
Cui scelus omne odio, cui sint mortalia cure?
Effera gens, infensa bonis, mitescere sero
Incipe, docta malis, rabiemque aliquando nocendi
Exue. Semper erit tibi summa et sola uoluptas
Fallere, nec fraudis studium, gens perfida, linques?
Nos equidem, quanquam extremas merebare ruinas,
Parcimus indigne meritasque remittimus iras.
Hactenus ut steteras, stabis nec strata uidebis
Menia, nec uictor quicquam de finibus aufert.
Libertas meritis seruilia cunta manebit.
Hanibalem causam belli fontemque furorum
Poscimus: utilius uobis uestreque quieti
Quam nobis, illum abicitis, quo sospite pacem
Nec sperare licet; bellorum semina pectus
Illud habet, tanto que uobis sanguine constant.
Hoc Italas strages, hoc ipso ulciscere mortes,
Gens afflicta, tuas, mundumque deosque per illum
Elusos totiens; geminis hoc insuper uno
Vrbibus eternum populisque auferte pauorem.
Nullus ad hec Libicis elephas mitescat in oris,
Aptum animal bellis, et quos domuistis ad unum
Tradite. Quin etiam uiolatis pacis in umbra
Legatis illata palam conuicia dignus
Penset honos. Capte redeant hoc litore naues.
Cetera conuenient facile, et sub legibus isdem
Quas olim edixi, cum me sub nomine pacis
Ludere uenistis; nec nos fortuna leuabit
Blanda, nec asperior franget uos. Ista referte
Patribus ac populo; et si semper fallere dulce est,
Fortunam tentate iterum." Sic ille pauentes
Affatus. .........
Vrbe miser trepida populo uariante tumultus
Exoritur, discorsque diu sententia. Tandem
Omnia suscipiunt tristes: sic Fata iubebant
Vltima; condensis uolucris ceu uepribus herens
Accipitrem super astantem uidet anxia, nec se
Ausa mouere loco, patitur laqueumque manumque
Aucupis: impendens tanti est differre periclum.
Altera Romuleam legatio tendit ad urbem
Penorum; princeps noti cognominis Hedus
Hasdrubal infestusque armis et pacis amator,
Vir uita senioque grauis facieque uerendus
Annosa, Hanibalis multum fautoribus impar.
Tres secum comites Itali uenere secuti
Romani ducis imperium. Sed Lentulus, eger
Ambitione sua, legatos arcuit urbe;
Nam belli cupidus consul fugiebat honestum
Pacis iter; donec uicto molimine tandem
Ede sacra Bellona Patres hostesque recepit.
Postquam legati pleno introiere Senatu
Longeui multa cum maiestate silentes,
Canitiesque graues uultus et colla reflexis
Crinibus exornans miro squalore refulsit,
Cuntorum mouere animos. Nunc pacis amicos
Venisse affirmant animisque et uocibus illam
Orantes; nunc uera peti. Tunc Hasdrubal Hedus
Incipit: "Erratis ueniam si numina nunquam
Exorata negant, spes me tenet optima, Patres
Conscripti, superis quos Fama potentibus equat,
Et pietate pares. Fateor, michi fessa senectus
Iam pridem attulerat longe fastidia uite,
Precipue postquam egregium noua bella petentem
Conspexi iuuenem. Timui, casusque futuros
Ante diu agnoui; lingue sed forte peperci
Aut tacui metuens. Sed enim me serior etas
Fecerat audacem. Testis michi Iupiter esto
Celicoleque alii, testis michi maxima quondam
Carthago: huc etiam solitam transcendere famam
Auguror, infestus studiis iuuenilibus atque
Consiliis quotiens fuerim quotiensque periclis
Obtulerim mortique caput. Sanctissimus Hanno
Et comes et testis superest, quem - parcet Hamilcar -
Africa terra tulit nulli ratione secundum.
Cum primum puer ille ferox Hispana gerentem
Bella patrem blandis conatus flectere uerbis
Vt secum perferret eum, iuratus ad aras
Constitit, heu monstrum horrendum, nos multa uicissim
Contulimus; tunc ancipitem trepidare fauillam
Cepimus: at ueniam dedimus puerilibus annis.
Sed rapto genitore - utinam quem Fata tulissent
Maternum dum pondus erat funestaque mundo
Sarcina! - precepti puer hic memor ire parabat
Hesperiam iam dira tumens. Vesana fauebant
Ingenia, atque animos laudabat turba paternos,
In puero uultus mirata et uerba sepulti.
Obstitimus tunc ambo palam, nec profuit; iuit
Assueuitque malo imperio et feralibus armis;
Et magnam tenui flammam accendente fauilla,
Quanta per Ausonium ruerint incendia mundum
Vidistis. Nunc nos incendia nostra uidemus,
Inque suas sedes tandem uaga flamma reuersa est.
Vix michi danda fides fuerit, sed numina iuro
Conscia: non alio uestras me pectore clades
Ingemuisse olim, quam nostre uulnera gentis
Nunc lugeo; quoniam semper rectissimus ordo
Hic michi uisus erat, seriesque immota malorum
Ex Latio in Libiam, uosque ut fera flamma relinquens
Nos peteret nostrasque domos. Ignoscite, Patres,
Funestum memorare diem, cui sanguine multo
Reddidimus modo nempe parem: quo tempore cladis
Cannensis cupidam compleuit nuntius urbem,
Publica letitie duo nos spectacula soli
Voce parum fausta et mesto fedauimus ore.
Tunc quoque magnanimus que post mala sensimus, Hanno
Vaticinatus erat. Sed fata inimica trahebant
Infortunatam sub digna piacula plebem;
Iam miseras monitis Fortuna salubribus aures
Clauserat atque oculos uelo fallente tegebat.
Parcite, Romani: Deus et Fortuna priores
Eripuere animos, quod uis humana nequibat.
At pudet incusare deos. Errauimus omnes
Culpaque cuntorum fuerit; sed uera fatebor,
Crimine turba caret: malesani pectoris ardor
Ac furor ille fuit dureque potentia Sortis.
Namque ego, me rigidum quanquam uocet atque seuerum,
Absoluo populum; paucos sed crimine uero
Condemno, paucosque dolus me iudice nectit
Grandiloquos tumidosque animis, qui gesta suorum
In populum iactare solent, statuasque ruentes
Ostentare situ, reliquorum carpere uerbis
Omnia, seque duces uulgo prestare furenti.
Nec pudet aduersus primordia uestra iocari,
Alpinos habuisse patres, populumque uocare
Pastorum! non improprie; nam iudice Marte
Hactenus indomitos reges et bella professos
Vt totidem tractatis oues, populique uidentur
In pauidos abiisse greges. Sat cognita mundo
Sunt generis elementa noui et Mauortis origo,
Quem factis uerum esse patrem et uirtute probatis.
Nunc ubi turba nocens, latebris quibus abdita torpet
Degeneri uallante metu? Cur magna locuti
Non redeunt, miseros et hiantem fallere plebem
Pollicitis? utinam ueniant patriamque reuisant,
Vt liceat sontes meritis innectere uinclis
Et iuuenes raptare senem. Non letior amplo
Scipio conscendet Capitolia uestra triumpho,
Quam nostri scelerata ducis compressa cathenis
Huc traheret mea colla manus, summumque putarem
Me patrie infando duxisse ex hoste tropheum.
Nec minus Hasdrubalem, si quid michi creditur, odit
Perfidus ille animo, quam quos sibi predicat hostes;
Nec magis horreret uestros precedere currus,
Iudicio quam stare meo. Verum ipse per umbras
Effugit noctis medio, nec cernere uultus
Sustinuit nostros, causam quibus esse malorum
Se norat: patriam timuit spectare ruentem.
Ergo abiit tacitus lesa contentus ab urbe
Exilium peperisse sibi: decreta suorum
Nempe nocens pauet atque iras uultusque manusque.
Et merito crucibus penderet uictima tristis
Ille modo uolucres pascens informe cadauer,
Piscibus aut pelagi medias effusus in undas
Esca foret, canibus dignus cibus ille marinis,
Aut aliquid monstri Libici censura rigoris
In caput id meritum studio certante nouasset.
Denique non frustra uobis foret ille petitus
Debitus ambobus populis et debitus Orbi;
Ipse ego uel uiuum uel frusta cruenta dedissem
Semesumque caput. Vobis hinc nostra uoluntas
Sit satis, oramus: concors nam iussa libensque
Cetera Penorum complectitur omnia uulgus,
Que uestro placuere duci. Spectate tabellas:
Singula conueniunt. Pulcra est uindicta precanti
Parcere prostrato. Nulla est uictoria maior
Quam uicisse animum. Nam felicissimus ille est
Qui se felicem uultuque animoque modesto
Agnouit, tenuitque modum; quod forte uidetur
Difficile insuetis, stimulis quod gaudia tangunt
Parua repentinis animos nec frena regentes
Precipitant. At perpetuis satiata triumphis
Pectora sunt uobis, parcendi summa uoluptas;
Nec minus imperium uenia quam fortibus armis
Romuleum auxistis. Vestre pietatis egentes
Nos sumus, et ueniam positis exposcimus armis.
Parcite supplicibus: satis est potuisse nocere!
Magna sumus uobis eternum gloria uicti,
Maxima seruati. Quod si uos forte merentum
Pena iuuat iustusque dolor, nisi fallor abunde est
Quod memores statuere dei quodque intulit ingens
Scipio. Si quid adhuc superest, ignoscite uictis
Victores: fuerit uobis pars ultima magne
Vindicte affusum hic uitam ueniamque precantem
Hasdrubalem uidisse senem." Sic ille locutus
Continuit tacitum ueneranda fronte dolorem.
At comites passim proiecti in limine, uerbis
Flebilibus tenuere Patres, lacrimisque Senatum
Impleuere suis; nati ceu funus acerbum
Stat pater aspiciens, lacrimas nec fundit aniles,
At luget interius; genitrix resoluta capillos
Mesta iacet tunditque genas gemituque madescens
Ethera femineis uacuum mugitibus implet.
Ceperat auditis iam mitior ira Senatus
Inflecti et sensim lenito pectore iustas
Exaudire preces. Tum uero ex Patribus unus
Perfidie infensus Penorum: "Dicite per quos
Subsistet pax ista deos fedusque secundum;
Nam primos spreuistis" ait. Tunc fronte modesta
Hasdrubal assurgit paulum, "Perque" inquit "eosdem
Periuris adeo infestos iurabimus istam
Pacem alia seruare fide." Vox illa querelis
Imposuit finem, uultusque animosque serenans
Ac responsa Patrum. Pacem sanxere frequentes.
Hasdrubal hic iterum: "Di uobis iusta rependant
Premia, Romani, nostro qui digna furori
Supplitia aufertis meritasque remittitis iras.
Nunc ego, nam ueteres non amplius alloquor hostes,
Sed dominos sociosque nouos, hoc deprecor unum:
Nos uestre cupidos admittite menibus urbis
Captiuosque uidere date et cognoscere ciues.
Sat michi longarum solacia magna uiarum
Hec fuerint, serique decus mercesque laboris,
Quodque libens longinqua petam super equora, Romam
Et mundi uidisse caput." Quodcumque petebat
Permissum, et magnam admirans ingressus in urbem est.
Non aliter stupuit, nisi falsa est fabula, celum
Ingrediens uiridi subito translatus ab Yda
Laomedonteus puer, ut uaga sidera circum
Hesit et Iliacas despexit ab ethere siluas.
Appia marmoreo suscepit limine porta
Prima uiros; magno mox obuia menia giro
Pallantea uident, quo structa est regia monte
Euandri primusque noue locus inclitus urbis;
Hic elementa notis impressa, hic Archados alme
Diuinum ingenium et miracula maxima rerum
Monstrator docet ipse uie librosque repertos
Fatidice Carmentis opus, quantumque Latinis
Contulit ingeniis mulier ueneranda per euum.
Celius ad dextram remanet, fastigia leua
Collis Auentini, ualidasque in rupibus arces
Suspiciunt antrumque uident. Hinc fabula Caci
Herculeusque labor placido sermone morantes
Detinuit loteque boues in gurgite Tusco.
Hic quoque Sublicii pontis pila discolor acris
Coclitis admonuit, statuaque insignis equestri
Ille locus tenuit fixos in uirgine torua.
Hinc sedem Solis mirantur et aurea templa
Tellurisque domum, Capitoliaque alta pauentes
Ascendunt ipsumque putant contingere celum.
Hic hominis caput inuentum fodientibus alte
Audiuere, prius patrie portenta coacti
Et bubalum damnare suum subigendaque turpi
Colla iugo et duri presagia certa laboris.
Hic cellam uidere Iouis, qua ditior usquam
Nulla fuit, censumque alta sub rupe repostum,
Liminaque innumeris iam tunc calcata triumphis
Et niueos currus et rapta ex hostibus arma,
Aurea magnorum nec non diademata regum
Sceptraque et armillas et dempta monilia collo
Gemmatosque frenos sellasque ex ordine eburnas.
Hic clipeos fractasque rates ac Punica signa
Et phaleras nouere suas; tacitusque per omnes
Luctus iit ueteris referens uestigia belli.
Tum uolucris per templa uagos argentea paulum
Occupat incursu Gallorum et uoce canora.
Procedunt, fortesque uiros habituque uerendas
Matronas amplasque domos uariisque grauatos
Bellorum exuuiis arcus et crebra uidentes
Signa triumphorum solidoque in marmore pugnas
Atque sepulcrorum pompas. Monstrantur aquarum
Sub terram celoque uie. Iam ualle Suburre
Cesaream uidere domum, cui summa potestas
Debita, cui rerum princeps. Hinc ualle relicta
Esquilias fessi dictumque a uimine collem,
Inde Quirinalem superato uertice montem
Transierant, nudoque duos astare gigantes
Corpore conspiciunt - en quot certamina fame! -
Praxitelis opus Phidieque insigne supremi.
Scipiadum hic latis excelsa palatia muris
Atque arces tremuere feras et cognita bello
Signa nimis Libie nomenque genusque superbum.
Hinc leua flexere uiam. Flaminia iam tunc
Porta uocabatur, que Tuscum respicit orbem.
Martius hac reduces uicino flumine campus
Excipit. Hic longo traducens ordine rerum
Planities sine fine patet: quis fascibus altis
Primus honos, quonam pectus matrona pudicum
Vulnere traiecit, cui sit commissa uirorum
Libertas et qua natos ferus ille securi
Percutit; ac pulsos uiolata ex urbe tyrannos
Accipiunt, et cunta notant. Leuaque Minerue
Amplaque cuntorum monstrantur templa deorum,
Venture ad meliora domus. Iam Tybridis alti
Gurgite transmisso, dextre super aggere ripe
Etruscum tetigere latus: ductorque uiarum
Romuleum immensa designat mole sepulcrum,
Progrediturque loquens quo ductus ad astra Quirinus
Turbine transierit, qua tempestate Senatum
Obruerit trepidum, metuensque ut palluerit sol;
Et Proculi uisum memorat Capreamque paludem;
At crimen silet ille Patrum. Iam flumina preter
Descendunt, collemque uident ubi regia Iani
Prisca fuit, iuxtaque domus Saturnia quondam:
Ausonie hic regum et Latie primordia gentis
Vltima condiscunt et nomina clara uirorum.
Hic Italus prior eterni rex nominis auctor
Italie Picusque comes stirpsque omnis auorum
Narratur, populique noui monstratur asilum.
Inferius longi tenuit certaminis illos
Historia et Clusio redeuntes robore reges
Castraque Porsenne, utque incumbens Sceuola flammis
Supplitia erranti infligat non debita dextre.
Inde Licaonia gemino breuis insula ponte
Peruia transitur. Poterat uix ulla relatis
Esse fides monstris, tantas quod flumine moles
Regia preda olim populo spargente dedisset.
Iam campana iterum leue confinia ripe
Calcabant, Fabiasque domos miserandaque tanti
Funera discebant generis Cremeramque nocentem.
Vt Capitolino redeuntes uertice tandem
Defessum tenuere gradum, tum protinus ingens
Visa reuoluentes stupor arripit. Inde sedentes
Attoniti siluere diu. Mox facta uidendi
Copia captiuos. Stabant horrentia longo
Agmina mesta situ pallentiaque ora tumebant
Nudaque perplexis onerabat terga capillis
Cesaries incompta diu squalorque tegebat
Luridus effigiem tristemque ferebat odorem.
Ferrea uincla gradum lento suspendere tractu
Cogebant, maniceque graues complexibus illos
Carorum uetuere frui. Tum uerba uicissim
Dulcia permiscent, sed perstrepit ere cathenis
Redditus excussis stridor lacrimeque per ora
Egregia pietate fluunt. Que fata, quis urbis
Sit status inquirunt patrie, que numina uictos
Respiciant. Velut infernis ubi Manibus olim
Vmbra recens nostroque ruens descendit ab orbe
Supplitiis onerata suis, illam anxia circum
Agmina funduntur, noua quidnam nuntiet hospes:
Hec nati petit euentus, ast illa relicte
Coniugis explorat uitam seniumue parentum;
Hec de fratre gemens, aut dulci inquirit amico;
Publica cura omnes supero quis uultus in orbe
Vna tenet; quis sceptra regat, quis flectat habenas
Imperii, quid bellorum quantumne quietis;
Oraque solicitis exanguia rictibus hiscunt
Noscendi studio; sic carceris hispida turba
Hospitibus instare nouis et querere multa.
Postquam finis erat lacrimis, petit ipse suorum
Vt redimenda darent aliquot modo corpora blandus
Hasdrubal. Ast illi, uictores nulla negare
Munera qui nossent, scriptis que nomina uellet
Edere precipiunt. Lectos dedit ille ducentos,
Quos posito squalore pius facilisque Senatus
In Libiam perferre iubet, si federa pacis
Firma forent, nullis pretiis, pro munere solo
Reddendos patrie. Cuntis sic rite peractis,
Hasdrubal inuise quondam, nunc menia care
Vrbis amica retro rediens hac uoce salutat:
"Vrbs accepta deis, caput Orbis et unica mundi
Gloria, terra ferax, clarorum sola uirorum
O patria armipotens, diuum domus, optima rerum,
Roma, uale! iam letus eam quocumque uocabunt
Fata senem. Vidi quantum uisurus in orbe
Hoc fueram." Dixit: tum Tybridis ostia linquens
Nauigat in patriam, uictor, captiuaque secum
Agmina mittuntur. Liceat terrestria celo
Equare, eternis mortalia, maxima paruis:
Sic prope descendens celo sua uincla resoluit
Captiuis antiqua potens et Tartara fregit
Voce Deus secum in patriam miseranda reducens
Agmina et exhaustas longis cruciatibus umbras.
Scipio pacifico redeuntem suscipit ore.
Pax populis ducibusque placet, fedusque feritur
Ante aras testesque deos, ceseque litantur
Terga suis dextreque ducum iunguntur inermes.
Rursus in Italiam reditum et firmante Senatu
Acta ducis, pax in libros relata uetusto
More patrum, legesque date iurataque uerba.
Scipio longeuo gaudens posuisse labori
Iam finem, reditumque parans, in premia totus
Vertitur, ac laudes et dona ingentia soluit
Militibus. Cirtham Siphacisque omnia regi
Donat et emeritum regni confinibus ultro
Ampliat immensis; uictos ex federe damnat
Reddere res regi socio pactumque tributum
Soluere Romanis. Hinc ad condigna reuersus
Supplicia et iustas uario discrimine penas,
Mitius in seruos egit: seruile putauit
Esse fugam, non nosse fidem. Quicumque repertus
Liber militie desertor, protinus ille est
Supplicio extremo affectus: qui iura fidemque
Tempore tam dubio iurataque liquerit arma,
Romanos crucibus rigidus dedit, atque Latinis
Abscidit merita trepidantia colla securi.
His actis, classem soluit comitante senatu
Extremum in litus Penorum et supplice turba
Victorem mirante suum; quos ille benigne
Digrediens dictis postremum affatur amicis:
"Viuite contenti proprio, memoresque deorum
Viuite, nec cecos iterum Furor inuidus arma
Induat. Imperium antiquis stat finibus amplum
Et leges patria cum libertate relicte.
Gloria sit quamquam latum imperitare per orbem,
Tutius est parere bonis: michi credite, uobis
In longum quesita quies; nos dura laborum
Sarcina solicitos ullo sine fine tenebit.
Hostis erit quicumque usquam nudauerit ensem,
Qui noua bella manu, bellorum aut uerba mouebit.
Cura laborque grauis scelerum censura per orbem;
At uobis tranquilla salus sine litibus ullis:
Presidium in nobis; nisi temnitis, omne paratum
Semper erit. Penos inter nostrumque senatum
Sponsor ego. Placidam tandem condiscite uitam:
Sumite placatas mentes, deponite ferrum
Ex animis; tales tanto nisi turbine frustra
Bis docuit Fortuna uiros. Dimittite tandem
Equoreas tentare uias: discrimina quanta
Precidam, quantumque mali quantumque laborum!
Exuram classem, que uos per cunta furentes
Litora raptabat, que uobis prima malorum
Materiam dedit Ausoniisque incumbere regnis
Compulit ac timidos docuit transcendere fluctus.
Hec uestris fortasse oculis spectacula dira
Si fuerint, cohibete animos, membrumque putate
Abscindi uite infestum. Satis ampla tenetis
Regnorum spatia et secti confinia mundi.
Sat terris errare licet. Funesta uoluptas
Curarum est homini: statui succurrite uestro;
Consulite et nobis, curamque auferte metumque
Hanibalis, rabiemque suam sibi linquite soli.
Si quid erit dubii quod publica fata monebunt,
Hos audite senes." Dixit dextrasque prehendit
Illorum: ambo autem deflexis genibus una
Ante ducis cecidere pedes, hinc maximus Hanno,
Hasdrubal hinc Hedus. Tota iam classe soluta,
Scipio prouectus paulum subsistit et omnes
Imperat hostiles flammis absumere puppes.
Non alias tante pelago fulsere fauille
Aut Thetis extimuit late torrentibus undis
Defectum; non dum currus optata paterni
Lora puer rapuit Phebeus et ethera flammis
Accendit mundumque uagis. Si secula retro
Omnia percurris, sola hec incendia sensit
Neptunus metuenda sibi: non Punica quondam
Romanis facibus bello consumpta priore
Spartanisque prius, non Attica litore classis
Vsta Syracusio tantas dedit equore flammas.
Torpuerant miseri ciues sua damna gementes,
Haud aliter quam si subito predulcia cuntis,
Coniugia et nati atque arces et templa deorum
Ipsaque Carthago flammis arderet in illis.


IX

Scipio prouectus pelago Romanaque classis
Iam placidum sulcabat iter. Non rauca procellis
Equora feruebant; uentisque silentibus undas
Victorem sensisse putes. Tranquillior illis
Vultus erat, celo facies composta sereno.
Sic hostile fretum, sic cunta elementa uideres
Obsequio mulcere ducem. Iam litora longe
Africa linquebant alacres et bella canentes
Ibant ac ualido frangebant remige fluctus.
Puppe ducis media tacitus meditansque sedebat
Ennius, assiduus rerum testisque comesque;
Scipio quem tandem aggreditur uerbisque benignis
Excitat incipiens: "Nunquamne silentia rumpes,
O michi multorum solamen dulce laborum?
Fare, precor; nam perpetuis tabentia curis
Pectora nostra uides. Placido sermone leuare
Illa soles; faciesque modo, tantum ora resolue,
Si tibi nascenti, quo polles, summus Apollo
Ingenium celeste dedit, si turba dearum
Castalio infantem demersum gurgite lauit
Ex Elicone sacro, collesque eduxit in altos,
Et calamum et uocem tribuit mentemque poete."
Ennius auditis caput extulit atque ita fatur:
"O flos Italie, iuuenis, stirpisque deorum
Certa fides, quid nunc nostro placet ore moueri,
Quidue iubes? Equidem tacito modo pectore mecum
Voluebam quod nulla ferent iam secula maius
Eximie uirtutis opus, quam nostra quod etas
Leta uidet, nullusque unquam sub mente mouebit
Grande aliquid, cui non, magnas spes inter, honestum
Nomen in ore sonet, qui non uenturus ad actum
Scipiade meminisse uelit, pro munere uultus
Non cupiat uidisse tuos. Maiorque sepulcri
Post cineres te fama manet. Mortalia Liuor
Carpit enim; at Mors Inuidiam consumit et arcet
Ac procul a bustis abigit. Tua gloria pridem
Vicerat hanc pestem, iamque altas tuta per auras
Fugit humum morbosque hominum moresque malignos,
Seque parem tulit alma deis. Tamen ecce supremum
Incrementa diem fame tibi multa daturum
Promisi expertus; quoque ipse a morte recedes
Longius, hoc maior meritum te fama sequetur.
Tempore crescet honos perque ultima secula mundi
Clarus eris. Virtus quoniam non altius ibit:
Descensus uereor. Sed nostra peritia fandi
Nondum propositam ualuit contingere metam,
Nuper ab exiguis radicibus orta, nec ante
Cognita per Latium, Argolicis contenta colonis.
Hoc igitur mecum indignans sub mente mouebam,
Precones meritos tua quod notissima uirtus
Non habitura foret. Macedum rex magnus amici
Forte uidens saxum Eacide titulosque sepulcri,
'Fortunate' inquit 'iuuenis, cui nominis illum
Preconem reperire fuit!' Non parua profecto
Est claris fortuna uiris habuisse poetam
Altisonis qui carminibus cumulare decorem
Virtutis queat egregie monimentaque laudum.
At tibi, summe ducum, claro quo nullus Homero est
Dignior, in reliquis blanda inque hoc durior uno
Me solum Fortuna dedit. Currentibus annis
Nascetur forsan digno qui carmine celo
Efferat emeritas laudes et fortia facta
Et cui mellifluo melius resonantia plectro
Calliope det fila lire uocemque sonoram."
"Parce, precor, uerbis: tibi non, me iudice, uates
Meonius nec iure tibi preponitur altus
Euripides aut quos claro cognomine Grai
Concelebrant. Alio nolim me carmine dici,
Si dicendus ero. Quin quod te poscimus" inquit
Scipio "prosequere; et que sint permissa poetis,
Famoseque rei certos agnoscere fines
Te liceat monstrante michi: quid laurea signet
Tam ducibus claris quam uatibus addita sacris.
Neue tibi indignus uidear cui talia forte
Narrentur, nobis animum dulcedine quadam
Pulcra mouent, et continuis hoc pectus ab armis
Dulcia concussum placide capit otia lingue."
Ille autem "Nulla est, fateor, tam dura feroxque
Mens" ait "alme ducum, cui non sit pulcra uoluptas
Interdum curas inter uiteque labores
Pyerios audisse modos dulcesque dearum
Irrepsisse choros. Sed enim hec precordia nunquam
A Musis auersa reor. Non talibus astris
Tam magnum genuisse uirum Natura uidetur.
Errasset, si cui dederat cupidissima fame
Pectora, Musarum non ingessisset amorem.
Quisquis enim se magna uidet gessisse, necesse est
Diligat eternos uates et carmina sacra.
At nunc quod nostro poscis sermone doceri,
Accipe quam breuibus. Non illa licentia uatum est
Quam multis placuisse palam est. .........
Scripturum iecisse prius firmissima ueri
Fundamenta decet, quibus inde innixus amena
Et uaria sub nube potest abscondere sese,
Lectori longum cumulans placidumque laborem,
Quesitu asperior quo sit sententia, uerum
Dulcior inuentu. Quicquid labor historiarum est
Quicquid uirtutum cultus documentaque uite,
Nature studium quicquid, licuisse poetis
Crede: sub ignoto tamen ut celentur amictu,
Nuda alibi, et tenui frustrentur lumina uelo,
Interdumque palam ueniant, fugiantque uicissim.
Qui fingit quodcumque refert, non ille poete
Nomine censendus, nec uatis honore, sed uno
Nomine mendacis. Potes hinc perpendere quicquid
Scire petis: nostri que sit mensura laboris,
Et latos fines, et quanta licentia nobis.
Laurea restat adhuc: cuius dignare parumper
Participes nos esse tibi. Si gloria bello,
Nec minus ingenio constat, patiere uirenti
Fronde duces uatesque simul sacra tempora cingant.
Immortale decus uiror immortalis utrisque
Indicat et longe promittit tempora uite.
Hinc deus ingenii lauros amat almus Apollo,
Pyeridum solitus cithara modulante choreas
Incola Cirreo totiens duxisse sub antro.
Preterea hanc frondem rapido non fulmine uexat
Iupiter ex cuntis, talemque meretur honorem
Laurus: ab ethereo tanta est clementia rege.
Iam fame quod fulmen erit, nisi sola uetustas
Omnia prosternens? Hunc gloria nostra pauorem
Non habet, atque ideo spernentis fulmina frondis
Serta gerit sanctoque legit de stipite ramos."
Dixerat. At Scipio subridens: "Omnia mulcent;
Sed ledis breuitate tua; et dum dulcius inter
Ista sonant, medio sitientes calle relinquis.
Ergo age! nam nullum iam litus cernitur, et sol
Transiuit celi medium. Tu dulcia prome
Verba, quibus mens alma scatet, placidoque uolentes
Et longo sermone feras, partemque diei
Et partes pelagi minuens." Tunc ille coactus
Incipit - hic omnes tenuerunt murmura naute
Et comites siluere ducis -: "Vestigia Fame
Rara sequens, quantum licuit per secula retro
Omnia peruigili studio uagus ipse cucurri,
Donec ad extremas animo rapiente tenebras
Peruentum primosque uiros, quos Fama perenni
Fessa uia longe ignotos post terga reliquit.
Hic quisquis merito fulgens fuit obuius, illum
Amplexu tenuisse animi michi gloria summa est
Inque locum cari semper coluisse parentis.
Precipue illustres calamo florente poetas
Admisi atque ima cordis sub parte locaui.
Milibus ex tantis unus michi summus Homerus,
Vnus habet quod suspiciam, quod mirer amemque.
Ille michi e celo ueniens tam sepe uidetur,
Vt stupeam potuisse hominem sic alta tenere,
Astrorum sic nosse uias, sic climata terre!
Qui licet ante nouos reges et tempora Rome
Floruerit, tamen hoc in tempus mente reduxi
Presentemque animo ficta sub ymagine feci.
Hoc sine nulla dies abiit, nox nulla sine illo.
Ille breues cenas in longum traxit, et idem
Nunc longam breuiare uiam, nunc tramite plano
Edocuit rigidi transire cacumina montis:
Denique quicquid agens, nullo discrimine secum
Sopitus uigilansque fui, noctemque diemque.
Hic michi nunc etiam dubii sub tempore belli
Affuit in somnis. Quis somnum dixerit illum?
Peruigil astabam. Fracta nam pace sub armis
Omnia feruebant; seroque in castra reuersus
Contigeras animum. Iubeas si uera fateri,
Non timui; tamen in dubio spes fessa pependit
Vsque sub occasum solis. Tum maxima pernox
Cura animum tenuit, quid secum postera ferret
Tot motus clausura dies. Hic nocte sub alta
Aspicio aduentare senem, quem rara tegebant
Frusta toge et canis immixta et squalida barba.
Sedibus exierant oculi. Caua frontis ymago
Horrorem inculta cum maiestate ferebat.
Dirigui. Tunc ille manu similisque uidenti
Occupat ancipitem Graioque hec more profatur:
'Salue, care michi Latie telluris amice
Vnice! quodque diu uotis animoque petisti,
Aspice qualis erat quondam dum uixit Homerus.
Huc ego uix tandem reserato carcere Ditis
Emersi, tacite perrumpens uiscera terre'.
Procubui uoluique pedes contingere pronus:
Vmbra fuit nudeque heserunt oscula terre.
'Surge' ait 'et mecum ex equo, nam dignus es, ultro
Congredere et, dum tempus habes, tam sepe negato
Colloquio satiare meo'. Tum protinus ardens
Exsurgo 'Gentisque ingens o gloria' dixi
'Argolice summumque decus, quis talia tanto
Supplitia inflixit? Sacre quis lumina frontis
Natureque duces rapuit, tantumque nocere
Sustinuit mundo? Non hic michi creditus olim:
Lincea quin acies animo occursabat amanti
Visque oculis immensa tuis. Quos Grecia portus
Diues habet gemino late circumflua ponto;
Quos colles, que rura colit, que uallibus imis
Antra tenet, quenam frondosa cacumina siluis
Aut pelago scopulos, quos non michi lumine certo
Monstraris? Cernenda aliis longinqua dedisti,
Ipse propinqua uidens minime? Miracula menti
Quanta mee! Egeo diffusas ecce profundo
Cicladas hinc numero; uideo quot litore flexus
Hellespontiaco: tu me nequis ipse tueri,
Ostendens tam multa michi!' Tum suscipit ille:
'Vera quidem memoras; sed non miranda. Quid ergo?
Qui michi corporeos Deus abstulit, ille nequibat
Restituisse alios quibus hec archana uiderem?
Desine iussa Dei solitis onerare querelis,
Mortalis! Namque ista hominum stultissima lis est.
Iusta facit quecumque facit. Sed noscere cunta
Vestra nequit grauitas sub opaci carceris umbra.
Quam multis nocuere oculi uisusque uagari
Compulit et cepto forsan semouit honesto!
Hinc ea sponte quidem, grauis ut nocituraque multis,
Sarcina deposita est. Quin hinc modo pergimus ultra?
Tu cecum ne sperne ducem. Fortasse uidebis
Multa animo placitura tuo. Nec cura futuri
Solicitet casus. Quoniam lux crastina campos
Sanguine Penorum Latio uictore rigabit'.
Prosequor augurio letus. .........
† Hic ego - nam longe clausa sub ualle sedentem
Aspexi iuuenem -: 'Dux o carissime, quisnam est,
Quem uideo teneras inter consistere lauros
Et uiridante comas meditantem incingere ramo?
Nescio quid, nisi fallor, enim sub pectore uersat
Egregiumque altumque nimis'. 'Non falleris' inquit:
'Agnosco iuuenem sera de gente nepotum,
Quem regio Italie, quemue ultima proferet etas.
Hunc tibi Tusca dabit latis Florentia muris
Romulea radice oriens, urbs inclita quondam,
Nunc nichil. Vtue queas ortus confinia nosse,
Diuitis egregius muros interluet urbis
Arnus in Ausonie descendens litora Pise.
Ille diu profugas reuocabit carmine Musas
Tempus in extremum, ueteresque Elicone Sorores
Restituet, uario quamuis agitante tumultu;
Francisco cui nomen erit; qui grandia facta,
Vidisti que cunta oculis, ceu corpus in unum
Colliget: Hispanas acies Libieque labores
Scipiadamque tuum: titulusque poematis illi
AFRICA. Quin etiam ingenii fiducia quanta,
Quantus aget laudum stimulus! seroque triumpho
Hic tandem ascendet Capitolia uestra, nec ipsum
Mundus iners studiisque aliis tunc ebria turba
Terrebit quin insigni florentia lauro
Tempora descendens referat comitante Senatu.
Hinc modo tantus amor, tanta est reuerentia lauri.
Omnibus ex siluis iam nunc sibi gratior una est
Delphica; iamque nouas discit connectere frondes
Serta gerens; iam uenturi presagia mulcent.
Iste senescenti tantum illo in tempore Rome
Carior, annose quantum contingere matri
Filius ille solet, quem post lacrimosa sepulcra
Natorum uidue sterilis tandem attulit aluus.
Illa quidem, que iam lustris nil tale ducentis
Viderit, hunc magno spectabit leta fauore,
Laurea dum capiet, dum templis serta relinquet
Primitiasque suas sanctas affiget ad aras.
Florentina omnis magis ut sit grata propago
Idem unus tibi, Roma, dabit, nec protinus urbem
Peniteat Tusci fundasse ad gurgitis undam.
Hic quoque magnorum laudes studiosus auorum
Digeret extrema relegens ab origine fortes
Romulidas, uestrumque genus sermone soluto
Historicus, titulosque urbis et nomina reddet.
In medio effulgens nec corpore paruus eodem
Magnus erit Scipio; seque ipse fatebitur ultro
Plus nulli debere uiro. At si uita manebit
Longior, et nullo preuertet turbine ceptum
Impetus alter iter, tunc ampla uolumina cernes
Magnarum rerum uario distincta colore
In tempus perducta suum. Quis cunta renarret
Que clausa sub mente gerit?'. Pulsabar hanelo
Pectore, uisendi cupidus cupidusque loquendi
Interea, et magnum - quis credere posset? - Homerum
Dulcibus optabam uerbis imponere metam.
Iam michi carus erat te propter et alta relatu
Cetera. Procedo sensim propiorque parumper
Conspicio curis grauidum sub flore iuuente
Et calamo herentem uiridique in gramine septum
Arboribus uariis nitidissima flumina iuxta
Ac gelidos inter fontes rupesque prealtas.
'Respice' dux inquit 'que sint umbracula ruris
Effigiesque sui. Namque hic ad talia primum
Eriget ingenium; uariis mox partibus Orbis
Et terra pelagoque uagus concepta per annos
Desperata sinet. Vix rerum turbine tandem
Explicitus magno transibit plurima cursu'.
Singula mirabar, uix auditaque salute
Sustulerat grauis ille oculos et dicta parabat,
Cum matutino litui clangore repente
Excutior uisis, somnusque recessit inanis,
Teque aciem uideo mediis educere campis
Sublimem hortantemque uiros et signa mouentem."
Ennius, interea, dum talibus ore disertus
Equoreum permulcet iter - iam fessus hanelos
Phebus Athlanteo recreabat gurgite currus -
Haud aliter quam qui leuibus per plana quadrigis
Vectus et irriguo perfusus membra sopore
Non sentit transire diem longamque repente
Decreuisse uiam stupet et uix credulus audit,
Hesperio leuus Zephirus surgebat ab axe.
Vela leuat classis; tum dextro tramite prore
Voluuntur, fratrisque locum uice Cinthia pernox
Inuigilat, lassisque datum requiescere nautis.
Remigis ut strepitus siluit stridorque rudentum,
Scipio mitis ait: "Seu sunt, seu talia fingis,
Dulcia sunt, fateor, sensusque et pectora mulcent.
Illum equidem iam nunc iuuenemque nouumque poetam
Complector, tibi nunc uisum quondamque parenti,
Promissumque michi gemino sponsore profecto
Diligo, quisquis erit; si nullus, diligo nullum."
Dixerat, et facili prebebant corpora somno.
Sol pelago rediens ubi primum emersit Eoo,
Ingentesque procul iactabat carbasus umbras,
Litora prospiciunt alacres Lilibeia naute
Trinacriamque pari concordes uoce salutant.
Iam Drepanum preteruecti iamque omne remensi
Inde latus Siculum, solide telluris in aruis
Vt primum posuere pedes, pulcerrima rura
Terrestri secuere uia. Non carmine nostro
Letitia Italie, non occursantia passim
Agmina uictori, populi non urbibus haustis
Seruata grates pro libertate canentes
Stare queant; donec patrie sub menia uentum est
Et luxit sperata dies tempusque triumphi.
Hic quoque, Calliope, quamquam sub fine uoceris,
Dextra ueni seroque fauens assiste labori.
Pulcrior Ausonio nunquam surrexerat orbi
Vlla dies. Roseo uultum suffusa rubore
Phebeos frenabat agens Aurora iugales;
Letior ipse quidem solito et formosior alte
Imperiis urgebat equos, iam lumine Romam
Appenninigene spectans de uertice silue.
Conueniunt proceres, portis ruit obuia turba.
Sexus uterque frequens, etas se proripit omnis,
Omnis honor omnisque gradus: substernitur auro
Omne solum et uariis resplendent pulpita gemmis.
Purpura per uicos sparsa est et purpura tectis
Obtentu factura uiris uictoribus umbras.
Inde senum miti descendunt agmina uultu,
Hinc iuuenum phalerata phalanx in limine primo
Exceptura ducem. Facie subit ille serena
Ardua purpureo residens sua menia curru
Et niueis inuectus equis; generisque ferebat
Etherei frons alma fidem. Tum milia uinctis
Post tergum manibus captiui tristia uulgi
Procedunt: Macedum proceres, quo bella Philippus
Fouerat auxilio: Sopater dux primus et ipsum
Sanguine contingens regem mestissimus ibat;
Post omnis legio grauibus connexa cathenis
Insequitur. Tum parte alia spectacula magni
Siphacis: miseranda habitu namque obruta uinclis
Maiestas lacrimis pectus terramque rigabat
Flensque retro ad magnum referebat lumina crebro
Humida uictorem: qualem spreuisset amicum
Mente notans tacita. Preter tot dura ruine
Angebat miserum pudor. Ingens turba suorum
Regia consequitur tremulo uestigia gressu.
Hinc meriti ciues, laqueis gens perfida iustis
Penorum perplexa uenit, pulcerrima Rome
Menia suspiciens: dux frater Hanibalis illis
Primus erat; Maure subeunt post agmina gentis
Gallorumque manus; Italus namque ordine in illo
Nemo fuit: digna meritos mulctauerat omnes
Morte simul, terreque hostes mandauerat Afre
Indignos patrie aspectu et tellure sepulcri.
Ante ebur et radians aurum et pretiosa supellex
Et uestes ostro insignes penitusque potentum
Diuitie regum pompa celebrante uehuntur.
Inde graues clipei prereptaque fortibus arma
Signaque et horrentes galee cristeque trementes;
Post tristes ducuntur equi domitique elephantes
Demissa ceruice graues. Puerilia circum
Milia funduntur: turba obstrepit inscia rerum,
Bellua Barbarico quod tanta ueniret ab orbe.
Hinc illinc Romana acies erepta nefando
Seruitio letumque canens ex more triumphum
Concelebrat, nequeuntque oculos satiare uidendo
Seruatore suo. Prior it Terentius horum
Culleo: uir clarus, Latia tunc urbe senator,
Libertus ueluti carum coluisse patronum
Scipiadam fertur uitam obsequiosus in omnem.
Vltimus it uictor. Latiis exercitus armis
Atque equitum peditumque acies, uelut obuius esset
Hanibal in primo uenturus limine contra,
Tum tube et horrisonis uictricia classica late
Perstrepuere modis: tremuerunt Tybridis unde
Ac circum pauet omne nemus; fragor horridus Albam
Argolicumque quatit Tibur gelidumque Soracte
Et Prenestinis rigidas in collibus arces.
Sic tandem insueto Capitolia celsa triumpho
Ingreditur, gratesque deis persoluit amicis;
Immensumque auri montem ingentesque recondit
Thesauros in templa Iouis, tempusque per omne
Ditauit patriam. Sibi sed cognomine solo
Contentus nichil hic proprias inuexit in edes.
Nec dubium quin ad reliquos per bella triumphos
Strauerit ense uiam atque Orbis patefecerit Vrbi
Imperium: puduit neminem Carthagine uicta
Subdere colla iugo, dominosque agnoscere mundi
Romanos bello indomitos populumque Quirini.
Ipse coronatus lauro frondente per urbem
Letus iit totam Tarpeia rupe reuersus.
Ennius ad dextram uictoris, tempora fronde
Substringens parili, studiorum almeque Poesis
Egit honoratum sub tanto auctore triumphum.
Post alii atque alii studio certante secuti.
Ipse ego ter centum labentibus ordine lustris
Dumosam tentare uiam et uestigia rara
Viribus imparibus fidens utcumque peregi,
Frondibus atque loco simul et cognomine claro
Heroum ueterum tantos imitatus honores,
Irrita ne Grai fierent presagia uatis.
Nunc ego non ausim uos hinc ad tristia, Diue,
Materiamque trucem post tot modo leta uocare.
Quin potius longe fugite atque auertite uultus.
Certe ego uobiscum fugiam tristesque querelas
Inuidie, procerum crimen culpamque Senatus
Non referam, populique nefas ac sponte receptum
Exilium mortemque ducis titulumque dolentis
Aspera marmoreo subscriptaque iurgia busto.
Hec memorent alii: michi nam certissima mens est
Hic metam posuisse operi; patiarque nec unquam
Carmine tam mesto sacras maculare Sorores.
O mea non paruo michi consummata labore
Africa! dum crescis, dum te comens relegensque
Mulceo, magnanimum Mors importuna Robertum
Intempestiue mundo subtraxit egenti;
Et michi prerepta penitus dulcedine uite,
Speratum tibi clausit iter. Quo tramite perges,
Infelix? Monstrabo uiam. Non atria luctu
Turbida funereo, non dulcia limina quondam
Parthenopea petes. Tepidi noua saxa sepulcri
Tristis adi lacrimisque riga. Cum uideris illic
Ingentem exigua regem tellure iacentem,
Te sibi uiuenti promissam redde sepulto
Ac cineri persolue sacro: nam spiritus astra
Iam repetens, terrasque retro despectat inertes;
Sceptra caduca fugit, mortales negligit actus.
Ille tamen, quamquam regni diadema relicti
Rideat et curas ueteres, nimiosque labores
Erroresque hominum solio miseratus ab alto,
Nos, nisi fallor, amat; nostri mitissimus olim
Arbiter ingenii. Quo terris sidere rapto
Heu heu quam uereor ne quid tibi durior etas
Obstrepat et titulis insultet ceca decoris!
Hospes Pyeridum nostro iam solus in euo
Reddere promeritum studiis qui nosset honorem,
Interiit: secumque simul spes nostra recessit.
Felices quos illa prius meliora tulerunt
Tempora! Nosque utinam.... Nequicquam uana precamur!
Non licet ire retro. Nos cunta nouissima seros
Et ferus aduerso prospexit Iupiter axe.
Vtendum sorte est et sidera nostra sequenda,
Qua ducunt, ne forte trahant. Michi degere uitam
Impositum uaria rerum turbante procella.
At tibi fortassis, si - quod mens sperat et optat -
Es post me uictura diu, meliora supersunt
Secula: non omnes ueniet Letheus in annos
Iste sopor! Poterunt discussis forte tenebris
Ad purum priscumque iubar remeare nepotes.
Tunc Elicona noua reuirentem stirpe uidebis,
Tunc lauros frondere sacras; tunc alta resurgent
Ingenia atque animi dociles, quibus ardor honesti
Pyeridum studii ueterem geminabit amorem.
Tu nomen renouare meum studiosa memento:
Qua potes, hac redeat saltem sua fama sepulto
Et cineri reddatur honos. Michi dulcior illo
Vita erit in populo et contemptrix gloria busti.
Interea tamen hec, iubeo, per inertia transi
Agmina solicito populorum incognita passu,
Vix procul extremo salutata a limine linquens,
Heu paucas habitura domos et rara per Orbem
Hospitia! At si quem uere uirtutis amicum
Obtulerint tua fata tibi, secura repostum
Angustumque precare locum sub paupere tecto,
Atque ibi, sola quidem potius peregrinaque semper
Quam comitata malis, annosa fronte senesces,
Donec ad alterius primordia ueneris eui.
Tum iuuenesce precor, cum iam lux alma poetis
Commodiorque bonis cum primum affulserit etas.
Si iuuenem iuueni mediis auellere flammis
Contigit incolumem tumidasque efferre per undas,
Per te ipsam iam facta senex, precor, ista cauere
Post mea fata uelis, quodque omnia proterit unum
Tempus edax rapidosque dies solemque uorantem
Secula et Inuidie tristes contemnere morsus.