Na bela part ëd soa stòria a l'é anlià con cola dj'avzin d'Oltralp. Ant ij vari aveniment che i vëddroma ampressa, 'l confin vér fra ij divers e sucessiv aversari e fra le nassion, a l'é sempe pitòst incert e, fin-a a quàich sécol fà, a stà mai an sla crësta dle montagne, ma pitòst a la fin dle valade, quasi a dëmostré che le montagne a son nen bon-e e a servo nen a divide ij pòpoj. An sij doi vërsant dla montagna la vita as ësmija tròp, tròp istéss a son ij problema, e la dura vita dla montagna a ciama colaborassion. Su tuti doi ij vërsant la gent a l'é l'istessa, con la stessa lenga (ò motobin davzin-a), a viv an cà fàite dle stesse pere, antorna a cioché istess. Sovens ij giovo da na part a van serchésse la fomna da l'àutra, andova donca a-i vivo 'dcò 'd parent.
Fra le tère da 'd sà e da 'd là dle montagne a-i é na tèra che për sécoj a l'é stàita considera coma tèra 'd gnun, e che anvece a l'é la tèra dla gent ëd frontiera, dont la comission a l'é sempe stàita cola d'anél d'anliura fra pòpoj e culture. Le montagne, ant j'ùltim sécoj, a l'ha dividù esercit e stat, costi sempe seurtì da guère, ma coj confin an sle montagne , tant esaltà da trionfalism e retòrica, a son e a saran sempe sbalià.
An Piemont l'òm a riva pitòst tard. I soma a meno 'd 200'000 ani fà, durant la penùltima era glacial, bele che a la fin del perìod ciamà "Paleolìtich inferior ". Ëd segn ëd "Homo ", ch'a peul esse "Homo erectus ", ma pà 'ncora "Homo sapiens " a son stàite trovà da le part ëd Trin Verslèis (Montareul). Le person-e che as ëspòsto Për ël Piemont a l'é sicur ch'a son motobin pòche, ëdcò për ël fàit che le condission dl'anviron e dla vita possìbil a son moptobin grame. As trata 'd cassador e ceujidor ed frute spontànie. An Piemont, an col perìod, a vivo d'elefant, ëd "mammouth", ipopòtamo, rinoceront, ors e quàich leon dle balme, ma 'dcò cerv, bisont e cavaj sërvaj.
Ij prim segn ëd "Homo sapiens " dël tipo ëd "Neanderthal " as treuvo an Piemont mach a parte da a-peu-pré 100'000 ani fà, an corispondensa dl'ùltima glaciassion. I soma ant ël "Paleolìtich medi ", cand l'òm a contìnua a esse ramingher, e donca sensa 'd pòst abità an continuassion, andova a l'avrìo lassà quàich segn an pì ëd soa presensa. Macassia dë sto perìod quaicòs ëd p' a l'é trovasse, com an prinsìpi dla Val Sesia, ant la zona Monfnera, andova a son trovasse 'dcò rest uman, che a peulo esse assegnà a n'òm ëd Neanderthal.
Ij prim segn ëd l'òm "Homo sapiens sapiens" as treuvo da noi a parte da 40'000 ani fà, cand l'anviron a comensa a esse pì vivìbil e 'l clima pì temperà. As trata 'd l'ùltima fase dël aleolìtich, cola ch'a ven ciamà "Paleolìtich superior ", andova j'òmo a son sempe ramingher, ma a comenso a dovré 'd técniche pì arfinà. An Piemont as treuva sempe pòch ëd col perìod, sempe mersì a la popolassion motobin scarsa.
Le condission a comenso a esse pì bon-e vers 20'000 ani fà, cand cassador e cheujidor a comenso a frequenté le pinure dël Piemont (le valade 'd montagna a son ancora ocupà da la part final dij giassé). La vegetassion a l'é pòca, e le pianure a son percorùe da fium e torent, a-i son vàire lagh e mojiss, prodovù dal progressiv slinguament dij giassé.
Vers 10'000 ani fà la vegetassion a comensa a colonisé la pianura, andova a comenso a chërse bòsch e foreste 'd pin, sapin, malëzzo, fò, rol, e via fòrt, mentre l'erba a comensa a cheuvre ij fianch dle montagne. A aumento le bestie ch'a peulo esse cassà, e donca a aumento 'dcò ij cassador, che a son ancor sempe ramingher ma che a l'han un neuv utiss për la cassa : l'arch. Sto perìod dòp-glacial a l'é ciamà "Mesol'tich ". J'abitant dël Piemont, ancora sensa na cà, a preferìsso girolé ant le zone ai pé dle montagne, dal moment che le pianure a son ancora pien-e d'aqua e 'd nita. Na còsa sicura a l'é che lë svilup "demogràfich" dël Piemont a l'é motobin an ritard rispét a col dël rest dl'Italia.
As peul dì che an Piemont ël Neolìtich a comensa mach ant n'epoca pòch prima dël 5000 avant Crist, an ritard ëd quàich milié d'ani rispét a zone dël Mewditerani pì avantagià da na mira dël clima. La caraterìstica dë sto perìod a l'é che l'òm a comensa a anlevé le bestie anvece che mach casséje, e a comennsa a coltivé la tèra anvece che mach cheuje lòn ch'a chërs da sol. J'utiss a son sempe 'd pera, ma a son fàit con técniche pì sofisticà, e as comenso a produve d'ogét an ceràmica.
Costa evolussion (e an particolar le coltivassion) a pòrta l'òm a fërmésse an manera stàbil ant un pòst, e procurésse na sosta fissa, e donca na cà, anvece che sërché vira për vita na sosta natural ò amprovisé-ne un-a. An costa manera a nasso ij prim ansediament ëstàbij, che a l'han lassà-ne 'd segn motobin pì consistent che nen j'acampament ëd prima.
Ël pì antich vilagi an Piemont a l'é stàit trovà davzin a Alba e a riva dal 5500 a.C. D'àutri vilagi fra ij pì antich a son stàit trovà vers l'Apenin, e la val dël Tànaro, coma për indiché che sta neuva manera 'd vive a riva da la còsta dla Liguria.
A son pròpi j'ogét ëd ceràmica e soe decorassion che a ìndico 'd culture, scàmbi culturaj e macassìa contat e scambi fra popolassion. Pròpi da costi as peul capì che sta neuva forma 'd vive a l'é intrà an Piemont nen mach travers l'Apenin, ma 'dcò travers j'Alp, e nen tavers le pianure, che a son an col temp ancura quatà da mojiss e foreste 'ncutìe.
Da vàire part, an sël teritòri piemointèis, a dovio essie dë spéce d'usin-e për la fabricassion d'utiss ëd pera, com as peul capì da l'artrovament ed vér magasin ëd prodòt finì e 'd semi-travajà da le part d'Alba, ma 'dcò da d'àutre part (com a Cimon).
Cost a l'é 'dcò 'l perìod andova as comensa a trové segn ëd na vita spiritual che a ven esprimùa da la popolassion dël Piemont. An particolar as trata d'espression gràfiche (incision e piture) che a arciamo a quaicòs dlë spirit, e la cura ant ël sotré ij mòrt. A comensa cola atività d'incision an sle ròche che a produv figure che a son sëmnà an 's tute j'Alp ossidentaj, dont a l'é 'ncor nen cap'sse bin ël but, e dont la datassion a l'é 'ncora nen ciàira.
Antant as riva a dëscheuvre la metalurgìa, e i soma a-peu-pré ant j'ani fra ël 3000 a.C. e ël 2000 a.C. A venta però noté che, an Piemont, fin-a al 2000 a.C., a l'é conossù mach l'aram, che a l'é un metal ch'a ven nen vàire a taj da sol, an particolar për produve d'utiss, dal moment che soe proprietà mecàniche a son nen vàire lòn. L'aram as treuva, an Piemont, pitòst bondos (për lòn ch'a serv ant la preistòria) ma a-i é nen lë stagn, l'àutr metal che a serv a fé 'l bronz.
La popolassion dël Piemont a l'é 'ncamin ch'a chërs dasiòt, anche se cvon un ritm pì bass ëd col d'àutre region dl'Italia dël nòrd, e a comensa a esse necessari slarghésse da le colin-e vers le pianure, contut che coste a contìnuo a esse fàite da mojiss, e che sovens ij fium a pròvoco, an pianura, d'inondassion.
Ste rason a pòrto a costruve 'd vilagi an sle palafite, davzin opura pròpi dzora a lagh e mojiss, ma an posission sicura a rispét d'amprovis aussament dël livel dl'aqua, dàite le condission climàtiche dël period. La palafita, peui, a dà quàich garansia an pì për la difèisa. I soma 'ntorna a j'ani 1500 a.C. J'utiss e j'arme, adéss, a son ëd bronz, che për la fabricassion a ciama stagn. Sto stagn a riva da la Spagna, e fin-a da la Cornovalia. Sòn a dimostra che a-i é già na dàita vitalità ant jë scambi travers ij pass dj'Alp (ëd sicur a j'ero dovrà ël Monsnéver e 'l Gran San Bernard).
A l'é pròpi la metalurgìa dël bronz che a dimostra un colegament bin strèit con le popolassion da 'd là dj'Alp, pì 'ncora che con la penìsola dl'Italia. An efét an Piemont a l'é trovasse d'atressadura metalùrgica d'un tipo conossù an Fransa fin-a ai teritòri dla Sena e dël Reno, ma che a-i é nen ant ël rest dl'Italia. L'istéssa còsa as peul deduve da j'ogét ëd bronz artrovà. Ji pass alpin dël Monsnéver e dël Gan San Bernard a comenso a delineé cole ch'a saran le caraterìstiche dël Piemont an soa stòria.
J'artrovament pì gròss e amportant a son stàit fàit da le part dël lagh ëd Vivron. Lòn ch'a ven atestà da j'artrovament a l'é na siviltà fàita da cit grup ëd përson-e, che a òcupa 'l Piemont antrégh e fin-a 'd pì, che a viv coma preferensa an sle palafite, che a l'ha arme e atressadura 'd bronz, che a produv d'ogét d'ornament pregià, che a produv na ceràmica con caraterìstiche tute soe, che a viv d'anlevament dle béstie e d'agricoltura. As trata 'd na cultura (ò siviltà) che a l'ha pijà nom ëd "cultura 'd Vivron".
A ven-o da sto perìod, an Piemont, le prime testimonianse sicure 'd cult a quàich divinità. A comensa a essie la costuma 'd sepelì ij mòrt con d'ogét dovrà an vita, e as treuva che 'dcò costa a l'é na costumansa che a riva da da 'd là dj'Alp.
Fra 'l 800 e 'l 700 a.C. l'era dël bronz a tramonta, dal moment che as ëscheuvr coma produve e dovré 'l fer. Ël clima a dventa contrari, frèid, ùmid e con tanta pieuva. Ij mojiss e ij lagh a dvento leu pericolos a rason dla bruta situassion idro-geològica, e la gent a tira torna a spostésse vers teren pì àut. Ma l'aument dla popolassion a ciama d'arcuperé teren për coltivé, e antlora as comensa a fé trasse e travaj an sle colin-e për arcuperé tera bon-a a l'agricoltura. Antant as produv ël fer, e 'dcò sto metal a manca nen an Piemont. Sòn a duverta ij contat ëdcò con la pianura dël Pò, da 'ndova a intro neuve influense për la cultura, contut che coste a sio nen vàire.
L'età dël fer a l'é caraterisà da l'ariv e la mës-cia ch'a ven dòp ëd neuve popolassion da da 'd là dj'Alp, com i vëddroma sì sota.
A l'é ant ël perìod dle palafite che a comenso a formésse ij prim grup étnich an Piemont, vis-a-dì grup ch'e sio acomunà da caraterìstiche particolar. An pràtica, ant la cultura 'd Vivron, a-i é chi a vëdd la formassion dël pòpol dij "Lìgur ", che an col perìod a òcupa bin ëd pì che nen mach ël Piemont, ò almanch la part pì setentrional dë sto pòpol, che a và da la Fransa meridional fin-a al Trentin.
A propòsit dij Ligur, as peul trové an literatura diferente valutassion a propòsit ëd soa orìgin. A-i é chi a parla 'd na popolassion pré-indoeuropègna, magara ch'a riva da l'Iberia (Spagna), e chi anvece a dis con sicurëssa che as trata 'd na popolassion indo-europenga. An costa stòria curta a l'é nen sogét pëe noiàutri arzolve la costion, e is limitoma a noté che ant ël Piemontèis, ëdcò al dì d'ancheuj, a-i son paròle e topònim che a peulo esse considerà pré-indoeuropenghe (ma sòn a dimostra pa tant che lòn). A l'é sicur che la lenga dij Lìgur a smija a cola dij pòpoj da 'd là da j'Alp, ma che a l'é nen l'istessa. As trata 'd cite tribù che, sicura, a l'avran avù 'd diferense 'd lenga fra 'd lor. Ant la toponomàstica piemontèisa a son pëd sòlit ëd derivassion lìgur ij nòm ëd leu che a finisso con "...inco", "...ello", "...inch", "...el" e con "...asch", "...asco", "...asca", coma Revel, Grugliasch, Beinasch, Airasca, Lombriasch, val Germanascsa, etc...
Sta siviltà as ësvilupa con caraterìstiche soe andipendente fin-a vers ël 700 a.C. A parte da sto perìod a dventa sempe pì evidenta na massissa influensa, an Piemont, dle siviltà trans-alpin-e, an particolar a nòrd dël Po, andova as formo doi grup étnich. A Nòrd Est, ant la zòna dij lagh e dël Ticin, as manifesta na cultura sèltica, che a anteréssa 'dcò na part dla Lombardìa ossidental. Mentre a Nòrd òvest, ant le zone che a saran ocupà dai Salass e dai Taurin, as sento sempe pì amportant j'anfluss ëd siviltà da la Galia transalpin-a, che però a l'é diferenta da cola a Est. Fin-a al perìod roman coste diferense as notran.
Ant ël Piemont Nòrd-oriental as ëstabiliss donca n'etnìa che coma base a l'é seltica. La cultura ch'as ësvilupa a l'é pitòst andipendenta e a son vàire le influense che a rivo da l'Italia peninsular, an particolar portà da j'Etrusch, e da lor a smija 'dcò che a sia stàit amprendù l'usagi dl'alfabét. Jë scàmbi, tant vers Nòrd coma vers Sud, a smijo motobin flòrid an segoend la via d'aqua dël Ticin. Ste tribù, ansema, a formo cola popolassion ch'a ven ciamà j'Insubro. A coste trubù as gionto ij lepons, che a son n'àutra tribù che a riva da da 'l là dj'Alp, e che a van a piassesse ant j'àute valade dl'Òssola. Syta siviltà a ven ed sòlit indica coma la siviltà 'd Golasëcca.
Ant ël Piemont nòrd-ossidental as nota na progressiva imigrassion ëd Selt d'oltralp, con caraterìstiche motobin andipendente da la siviltà oriental e p' davzin-a a le costumanse transalpin-e. Sì Selt e Lìgur as fondo 'nsema an cola etnìa che ij Roman midem a ciamran Selt-Lìgur, andova as podran pì nen dëstingoe ij carater separà dle doe etnìe 'd partensa. Sta fusion a càpita an manera, an sostansa, d'autut pacìfica.
Ant la zona nòrd-ossidental a-i é gnun segn dij comersi etrusch, e as conoss nen la scritura. Ancora as peul trové quàich diferensa fra Taurin e Salass, che a son le doe tribù che a l'han ocupà costa zona. Sòn a fà pensé che për ij Salass a-i sia stàie 'dcò quàich mës-cia con tribù dl'Euròpa sentral. Ëd sicur ij Salass a l'han contat e scampi con le popolassion dla Svissera, travers ël pass dël Gran San Bernard.
Ant ël Piemont meridional a resto ij Lìgur, che a son divis an vàire tribù, e fra coste jë Statiéj, ij Bagien, ij Venen, j'Euburià, e via fòrt, che an so siviltà a l'han d'element che as peulo 'dcò trové ant la Fransa meridional, fra j'Alp e 'l Ròdano, zòna che, d'àutra part, a l'é 'dcò ocupò da Lìgur. Lë svilup demogràfich ëd cost teritòri a smija pì lent rispét al rest dël Piemont, la zona a l'é pì pòvra e as formo nen ëd sentr abità che a sio pì gròss dël cit vilagi. J'Etrusch, macassia, a traverso sto teritòri për sò comersi (an particolar la valada dël Tànaro) e sòn a pòrta 'n contribù a në scambi 'd culture, contut che a smija che le tribù a stago pitòst ai màrgin ëd coste atività, e che as dédico mach a na pòvra agricultura e a l'anlevament dlë béstie.
A parte da j'ani antorna al 500 a.C. ël Piemont a ven traversà da grup ëd Gaj che a passo j'Alp e a pròvoco d'ambreuj a jë scambi comersiaj e a la vita normal. As peul nen dìsse ch'as trata d'invasion, ma macassìa a son grup ëd përson-e che as compòrto da ravaseur e a son ëd dësturb.
A l'é fàcil che costa a sia un-a dle rason che a pròvoco n'anvolussion ant lë svilup dla siviltà dël Piemont nòrd-oriental, siviltà che anvece pì vers Est a continua a svilupésse. L'ass piemontèis ëed costa siviltà as ëspòsta dal Ticin al Sésia. Ant l'istéss temp la cultura dël Piemont nòrd-ossidental as ëslarga fin-a a la zona 'd Biela.
Ant j'ani dël quart sécol a.C. a-i son peui ëd vére invasion dij Gaj an Italia, che a rivran fin-a a Roma (Brenno ant l'ann 390 a riva a ravagé Roma), e che, an diferente manere, as piasso ant l'Italia setentrional, con l'ecession dël Véneto.
A smija nen che an Piemont costa invasion a l'àbia portà 'd gròss problema ant la part d Nòrd-òvest, andova da pòch temp d'àutri Gaj a j'ero antegrasse pròpi bin con le popolassion dl pòst, e 'dcò ant la part d Nòrd-est, andova a-i son popolassion pitòst sìmij. Quàich problema an pì a-i é ant l Piemont meridional, la part pì pòvra, che però a contìnua a manten-e soa identità, sensa che a-i sia n'amportant contribù étnich gàlich. A càmbia anvece pitòst l'anviron cultural, dal moment che a -i intro vàire costumanse portà dai Gaj.
An tut l Piemont ij Gaj ch'a resto as ìntegro bin e ampressa con la popolassion, e 'd sicur a son nen na gròssa prsentual. Motobin pì amportant a son j'influss culturaj che as verìfico, e vàire costume a ven-o a fé part dla cultura piemontèisa. Fra coste a-i son sens'àutr le pràtiche religiose, che as gionto a cole che a-i ero prima, e peui la costuma 'd sepelì ij mòrt, che a sostituiss la pràtica dla cremassion ch'a-i era prima, an particolar ant l Sud dl Piemont.
An Piemont a son vàire i topònim d'urìgin seltica, fra costi ij nòm dij fium Varàita, Màira, Òrch, Stura, le doe Dòra (dour an sèltich a veul giusta dì "aqua"), e vàire nòm ëd pòst coma Cuorgné, Aglié, Oulx, Exilles, e 'dcò Susa (da segu coma "leu fortificà"), mentre vàire paròle sèltiche a-i son ancor adéss an piemontèis.
Mentre le tribù a Nòrd, con tradission gàliche pì fòrte, a tiro a formé 'd confederassion, con struture oligàrchiche e pòchi sgnor che a l'han ël podèj, ant ël Sud dël Piemont le tribù a smijo pì andipendente, ognidùn-a për sò cont, e a son ëdcò pì numerose. A-i son nen notìssie particolar ëd lòte fra tribù.
A-i é donca nen na strutura polìtica che a tira a esse unitària, com a càpita anvéce për j'Etrusch e për la siviltà roman-a che a stà nassend, e che a tira a comprende e sotmëtte j'àutre popolassion conquistà.
A l'é probabil che ògni tribù a parla un dialet con quàich diferensa rispét al dialet dj'avzin, ma an sostansa le component dla lenga che as peul supon-e ch'a sia parlà an Piemont a son : element pre-indoeuropengh (che a-i son ancora al d' d'ancheuj), la lenga dij Lìgur (che a l'é probabil ch'a sia già diferensià për pòst), la lenga dij Selt (con quàich diferensa fra Est e Òvest), quàich anfluss dla lenga dj'Etrusch (a Sud e a Est). Ant piemontèis d'adéss a-i son ëdcò paròle d'usagi comun con derivassion pre-indoeuropenga, lìgur, sèltica, oltra ai topònim già dit.
Ij prim rapòrt con ij Roman as han con la prima guèra pùnica che a comensa ant ël 264 a.C., e a son sùbit pitòst agità. Le popolassion dël Piemont as buto da la part dij Cartaginèis, e ij Roman a rëspondo con vàire pontà ofensìve an Piemont. Ij Roman, dòp avèj conquistà na part dij teritòri dj'Insubro ant la zòna lombàrda (ani ch'a van dal 225 a.C. al 220 a.C.), a fondo le colònie 'd Cremon-a e Piacensa, ant ël 218 a.C.
Ant l'istéss annAnìbale a traversa j'Alp e a pòrta la guèra an Piemont, andova ij Taurin as opon-o a sò passagi e a ven-o batù, mentre j'àutre tribù piemontèise a apògio l'assion dij Cartaginèis. A la fin dla sconda guèra pùnica, ant l'ann 201 a.C., a arpija l'assion ëd penetrassion dij Roman vers ël Piemont, che a sucéd con manere e temp diferent a seconda dl zòna anteressà, dle tre ch'i l'oma dit.
Le region dël Nòrd-est piemontèis, dòp un tentativ ëd resistensa militar, antorna al 195 a.C., ma sensa arzultà, a treuvo la manera 'd butésse d'acòrdi con ij Roman sogetandse a lor ma mantnend na gròssa autonomìa. Le classe àute dij Gaj a comenso a amprende la cultura roman-a, mentre comersiant e fonsionari roman a comenso a rivé an sël teritòri. A comensa parèj na dàita latinisassion dla zòna, che però a rësguarda mach na cita part ëd la popolassion. An particolar le zòne pì ossidentaj dël teritòri, cole piemontèise, a resto pitòst marginaj a sto procéss. La cultura latin-a peui, as mës-cia ma a sostituiss nen la cultura local.
Le zòne a Sud dël Po, andova a-i son ij Lìgur, a son cole andova l'ocupassion a l'é pì traumàtica, contut che an Piemont a-i é nen ël massacri 'd Lìgur com a càpita anvece an Liguria e ant j'Alp Apuan-e. Sì la nimicìssia dle tribù a l'é pì gròssa, e 'l fàit che ògni tribù a fasa për sò cont a fà le còse pì complicà.
La prima sità fondà dai Roman a l'é Derton-a (che adèss a-i diso Torton-a) ant j'ani dòp ël 176 a.C. ann andova quàich tèra a ven assegnà ai veteran roman. As trata 'ncora ëd cite zòne dël Piemont oriental. Ant l'ann 148 a.C. a ven duvertà la via Postumia che a colega Génoa a l'Adriàtich e a passa ant la val Scrìvia, andova as ësvilupa 'l sènter ëd Libarna (che adéss a l'é Seraval Scrìvia). Un bon svilup ëd sènter sitadin a-i é a parte dal 125 a.C.. As trata però 'd véj vilagi lìgur, che a contìnuo a esse abità da Lìgur, e quaidun ëd costi vilagi a manten-sò nòm lìgur. Fra ij pì conossù ëd costi sènter a-i é Hasta (che adéss a l'é Ast) e Carreum (che adéss a l'é Chér). A l'é an sto perìod che a comensa e as ësvilupa la coltivassion dla vis an sle colin-e.
Ël Piemont nòrd-ossidental a resta pëe ampéss strangé a la penetrassion roman-a, con giusta quàich pontà mnassosa e motobin ëd prudensa. Ël prim ëscontr a l'é con ij Salass, che a rivo a bate ij Roman. La guèra a contìnua fin-a cand ij Roman a rivo a oten-e 'l contròl dël bassin aurìfer ant na zòna davzin a Biela. A l'é mach ant ël 100 a.C. che ij Roman a riesso a fondé na colònia ant ël teritòri conquistà ai Salass. As trata dla sità d'Eporedia (che aséss a l'é Ivrea), an coincidensa con n'assegnassion ëd tère ai veteran. A smija che an sto perìod ij Taurin a serco 'd fé d'acòrd con ij Roman.
A Roma 'l Piemont a ven dëscrivù da j'artornà e dai mercant coma na tera motobin malgrassiosa, frèida e servaja, sëmnà 'd gerbi e boscaje nen praticàbij, abità da gent grotolùa, testàrda e inimisa. An sto prim perìod, Roma a l'é 'ncamin ch'a ponta sò anterésse vers ël mar Adriàtich e nen vers j'Alp e ij sò pass. Quàich colònia roman-a a ven peui dòp fondà an 's na part dle tère ocupà, già a parte dal 150 a.C. a-peu-pré, ma le doe siviltà a resto, an sostansa, forestere l'un-a con l'àutra. Për ël moment për ij Roman la strà amportanta për la Galia a l'é cola an sla còsta.
Ël Piemont sota 'l contròl ëd Roma, macassìa, a l'é nen part ëd l'Italia roman-a ma a ven considerà na provinsa, con n'organisassion polìtica diferenta. Mach ant ël 49 a.C. a ven varà na lèj për l'estension dla sitadinansa roman-a a j'abitant dla Galia cis-alpin-a, e le sità a dvento municipio ant l'organisassion polìtica roman-a. Sòn però as arferiss mach a le pianure, dal moment che j'abitant dle valade alpin-e a resto strangé a sti procéss, e d'àutra part a son pà 'ncora stàit sogetà a Roma. Ij Salass a rivo 'ncora a fé paghé la taja a Roma për traversé 'l Gran San Bernard. Mach vers j'ani antorna al 25 a.C. ij Salass a son batù e sogetà a Roma.
Ëdcò Césare, për dovré 'l pass dël Monsnévr ant ël 61 a.C. passand vers la Spagna, a deuv fé d'acòrd con j'abitant dle doe còste. Ël Re Dònno, an Valsusa a fà d'acòrd con Césare, e sò fieul Còzio a manten la sovranità an sël teritòri e a lo goerna an nòm ëd Roma, ma le tribù a lo arconòsso coma Re. Susa a dventa na sità dë stil roman e a costruiss l'arch d'Augusto che a l'é nen n'arch ëd trionf, ma segn ëd na romanisassion pacìfica. Da na mira aministrativa la sità a resta gàlica. La zòna a vnirà integrà ant l'Impero mach ant l'época 'd Neron, cand a meuir l'ultim dij Còzio.
Macassìa j'abitant dle valade alpin-e a dvento nen sitadin roman, dal moment che ij confin a ven-o stabilì al fond dle valade (pr'esempi, vers la Valsusa 'l confin a passa a Avian-a). Ant ël perìod a-i son testimonianse 'd famìje d'antraprenor veneto che as trasferìsso an Piemont.
La romanisassion a anteressa pì che d'àutr le sità, mentre ant le campàgne a và anans motobin pian, e a manca quasi ant le valade alpin-e, andova la cultura 'd prima, seltica e selt-lìgur a contìnua a prevale, e a resta l'ùnica an quàich zòna. La vita econòmica e social, macassìa, a contìnua a progredì fin-a vers la fin dlë scond sécol dòp Crist, e a pòrta a la bonìfica dël teritòri, là andova a-i é 'ncora 'l mojiss, a la ridussion dël gerbi, a la costrussion d'aquedòt e strà, canaj ëd bagnura e 'd bonìfica. An sto perìod ël Piemont a gòd ëd na dàita andipendensa e abondansa. A ven mach anteressà an manera marginal da le guère sivij che a càpito a la mòrt ëd Neron.
Tut lòn ch'a l'é roman a intra con motobin ëd dificoltà fra le popolassion piemontèise. Ël Piemont, dòp l'istitussion dle municipalità, a manten na dàita andipendensa aministrativa ant ij confront dl'Impero. Ant l'época d'Augusto a-i son notissie d'Augusta taurinorum (Turin), ma a-i son nen notissie sicure an sla fondassion, e gnanca an sl'esistemsa probabil d'un sènter Selt-Lìgur an sël pòst. An col'época Turin a l'ha a-peu-pré 5000 abitant. Na vera romanisassion ordinà dël teritòri a comensa mach dòp la mòrt dl'imperator Neron e la guèra civil ch'a-j ven apréss (antorna a lë 70 d.C.). Sòn a càpita a rason d'un gran nùmer ëd veteran dl'esèrcit roman che, lassà 'l servissi, a ven-o sistemà an Piemont. La lenga Selt-Lìgur a fà da base a n'evolussion dàita da l'assurbiment d'element latin ant ël léssich e ant la strutura. Bon-a part dla lenga latin-a a ven adatà a la manera 'd parlé local. Ël Piemontèis a comensa donca a formésse coa na lenga neolatin-a.
A và notà che 'l sènter dla cultura latin-a a contìnua a esse lontan, nen mach da na mira fìsica. Ij veteran ch'a arsèivo le tère an Piemont, nen sempe a son ëd cultura natural latin-a, ma a ven-o pì fàcil da diferente part ëd l'Impero. Element cultural Selt-Lìgur a resto, sensa influense, an particolar vers le montagne, ant le valade che a pòrto nen a pass alpin amportant (part dle valade 'd Coni, cole 'd Lans, part dël Canavèis, etc.).
A nasso 'd neuv sènter che a pijo un caràter roman, mentre d'àutri a resto con le caraterìstiche pre-roman-e. Topònim che a finisso con ...ano, (...an), ...ana, (...an-a) a ìndico la derivassion da un nòm gentil'ssi roman coma Reano, Alpignano (Alpignan), Orgassano (Orbassan), Avigliana (Avian-a), e via fòrt.
La popolassion dla campagna a continua a chërse, a rason dij veteran ch'a l'han teren assegnà, e donca vàire tère servaje a ven-o butà a coltura. L'usagi 'd sistema 'd bagnura e 'd conteniment dj'aque a përmëtt na bon-a produssion ëd foragi e donca as ësvilupa l'anlevament dle bestie. La pèrodussion ëd bòsch a l'é bon-a, parèj coma l'artisanà dël bòsch, mentre la region a produv na bon-a quantità 'd mineraj metàlich (nen mach fer e aram, ma 'scò òr e argent). Le strà, che a son essensiaj për l'Impero, a son curà ò arfàite. A-i é, macassìa, na bela diferensa fra pianure, sità e vaj ëd Susa e Aosta, con le zòne 'd colin-a e montagna.
Fin-a a la fin dlë scond sécol dàp Crist ël Piemont a gòd ëd na certa tranquilità. L'agricoltura as ësvilupa e modernisa. An formo nen gròsse proprietà ruraj coma an d'àutre part d'Italia (costa a l'é na caratetrìstica piemontèisa che a dura ant ël temp) e as antroduvo ò as ësvilupo neuve coltivassion. Ji castagné a comenso a sostituì j'erbo d'àut fust ant le zòne colinar e pre-alpin-e. La vis a l'é già motobin coltivà e as coltivo 'dcò j'ulivé. J'atività artigianaj a chërso, an particolar cola dël bòsch. L'atività dle miniere a l'é 'dcò bin svilupà.
A parte da la fin dlë scond sécol a comensa na crisi econòmica e demogràfica granda an tuta l'Italia. A l'é 'dcò 'l perìod ëd generaj dl'esercit ch'as ribelo a Roma e a-j gavo per quàich temp ël contròl dël Piemont. An fin a l'é 'l perìod che a càpito d'epidemìe che a spòpolo la campagna, che a l'é sempe pì pòvra. La riforma 'd Dioclessian a bolversa l'ordinament polìtich e a gava j'autonomìe municipaj, a pegiora la crisi dle campagne e a giuta a formésse la gròssa proprietà rural, còsa che a arduv ij contadin a livél dë s-ciav. A ven fàita na gròssa provincia ant l'Italia setentrional che a comprent quasi tut ël Piemont, sempe tnisend fòra le valade alpin-e, con l'ecession ëd Susa.
Ant j'ani 311 e 312 d.C. ël Piemont a l'é anteressà da la guèra sivil fra Costantin e Massensio. Costantin a riva a pevalèj e a sposta an Piemont ëd grup ëd Sàrmata, che second quaidun a l'han ël but ëd ranforsé le difèise dij pass alpin, ma che 'd sicur a l'han ël but ëd popolé la region, che a l'ha perdù motobin d'abitant. Na colònia 'd Dàlmata a-i é già ant la zòna che a dventerà Turin. Tut sòn a pròvoca un neuv apòrt étnich e lenghìstich e 'dcò problema e batibeuj causà da diferense 'd costume e tradission. Sta popolassion a l'é motobin pòch romanisà, e parèj a comensa un gradual anfoschiment ëd cola ch'a l'era la tradission sivil roman-a.
A comenso a notésse segn dë slinguament dël sistema roman. Lë stat a l'é diventa burocràtich an manera greva, le strà a son an condission bin brute, e tut a comensa a 'ndé a rabél. Un cert arpij econòmich a-i é con lë spostament dla capital dl'Impero d'ossident da Roma a Milan, ma sòn a fà chërse 'dcò le diferense fra teritòri amportant da na mira stratégica e teritòri d'anteresse pì bass, fra le sità e la campagna.
An Piemont, com an tut l'Impero roman, vàire cult as giontavo ai tradissionaj cult roman, e ij cult locaj a j'ero sempe acetà sensa problema dai Roman. Ël Cristianesim, për soa cària 'd novità radical e për ij prinsìpi che a sosten, a ven sùbit considerà pericolos e soversiv da j'autorità roman-e, e donca ostacolà con violensa.
Coma an vàire part dl'Euròpa meridional, ëdcò an Piemont a-i son tradission che a tiro a asasegné a quàich comunità cristian-a d'orìgin motobin antiche, magara pòche desen-e d'ani dòp la predicassion ëd Gesù Crist, e magara as diso fondà pròpi da quàich apòstolo. A l'é natural che a arzulta sovens che a-i sio nen riscontr ëstòrich a coste coste còse, e magara ij document a dësposission a confermo mach ëd bej gròss eror ëd datassion. Un-a 'd coste tradission a conta coma na novoda 'd Neron, cristian-a da stërmà, për scapé da le persecussion ëd sò barba a sia arfugiasse an Valsusa, con dapress un bon nùmer ëd feféj e doi "òmo apostòlich", e coma da sto grup, visità da San Pé an përson-a, a fussa partì 'l Cristianésim da la Novalesa vers ël Piemont e la Fransa. Ma coste a son fàule e a l'é natural che gnun document a conferma sòn.
An quàich àrea dël Piemont ël Cristianésim a intra portà sovens da mercant e viagiator, opura dai soldà roman midem, e dle vire da ministr dla Cesa. Ant ël ters sécol a-i é la predicassion ëd San Dalmass ant ël cuneèis, martirisà, second la tradission, ant l'ann 254. La notissie su sto Sant a van nen sempe d'acòrdi. A dovrìa esse l'evangelisador ëd Pedon-a (che a dventa an sò onor Borgh San Dalmass), mentre che d'àutre notissie a lo dan coma Vësco 'd Pavia, andova a-i é na cesa dedicà a chièl.
Durant le diverse persecussion, ëdcò 'l Piemont a l'ha ij sò màrtir. Fra costi Aventor Solutor e Otavio, soldà dla legion Tebéa, secon le tradission a son considerà ij prim màrtir "turinéis", dal moment che a son stàit martirisà a Turin (Valdòch), ant l'ann 286. Ij còrp ëd costi màrtir, second costa tradission, a son cheujì da la matron-a cristian-a Giulian-a e sotyrà ant ël pòst andova prima a nass na capéla e peui ël convent ëd San Solutor. Ël convent a ven peui crasà dai Fransèis ant ël 1536, e le arlìchie dij màrtir a ven-o spostà prima a la Consolà e peui ant la Cesa dij Sant Màrtir (1575) dedicà a lor (contrà Garibaldi àngol Via Botéro), andova a son ancora adéss.
N'àutr Sant dont la venerassion a l'é motobin ëspantià an Piemont a l'é San Second. A smija che a-i sio, an Piemont, tre Sant diferent con ël nòm Second, dont un a l'é venerà a Turin, andova a l'ha na Cesa dedicà an via San Second, davzin a Porta Neuva, e n'àutr che a dà sò nòm a San Second ëd Pinareul. Tuit doi sti Sant a son considerà màrtir dla legion tebea (coma Solutor, Aventor e Otàvio). Ël ters San Second piemontèis a l'é col d'Ast, patrissi che a dventa cristian e a patiss ël martiri già ant ël 119, e donca un dij propi prim màrtir piemontèis.
Vers la fin dël ters sécol e 'l prinsipi dël quart a comensa na difusion dël Cristianésim pì massissa. Dòp la Crija 'd Milan (ann 311), nen mach ël Cristianesim a oten la libertà d'espression, ma a dventa 'dcò la religion ufissial dlë stat. La prima epìgrafe cristian-a a armonta al 341 (a Revél), ma a-i é chi a parla ëe na prima làpide cristian-a ant ël 401 an Aqui. I document ufissiaj dla Cesa a fan pensé a d'ani prima, dal moment che 'l prim Vësco a l'é mandà an Piemont për organisé ij grup ëd fedéj, che a son già tanti, ant ël 345. As trata dël Vësco Eusebi, che as ëstabiliss a Versèj.
An col perìod a l'é spantià ant la region l'eresìa arian-a, che a nega ò a diminuiss la divinità 'd Gesù Crist, mentre ant l'istéss temp la neuva Féde as mës-cia sovens ai cult ëd prima, an particolar ant le campagne, andova a resisto 'ncora për ampéss cult antich e superstission. L'euvra 'd gran Vësco coma Gaudensi a Novara, Eusébi a Versèj, Massim a Turin a arpòrta ant la giusta strà la neuva religion, dle vire con quàich bela dificoltà. L'euvra 'd San Massim a Turin a càpita dòp l'ann 380, ma le neuve a son a tòch e nen vàire, e segn d'un Vësco ch'a-j disìo Massim, a Turin a rivo fin-a al 460 anviron, an fasend supon-e ò d'eror ëd datassion ò la presensa 'd doi Vësco ciamà Massim.
Ant ël 451 as sà, da j'at d'un sìnodo, che a-i son ëdcò un Vësco d'Ivrea e un Vësco d'Ast. Le diòcesi e ij sò Vësco, dòp la Crija 'd Milan, a pijo pian pianin un prestis sempe pì gròss, e pì tard a vniran pont d'arferiment nen mach ëd cultura e siviltà, ma 'dcò d'autorità sivil, ant l'ëscur perìod che a stà për ancaminé. Ij notàbij dle sità a tiro a andé a sté an campagna e a lasso 'd veuid d'organisassion che a son ocupà dai Vësco, che peui a arseivran ëd vere déleghe 'd podèj da part dj'autorità dlë stat. Ancora dòp a saran giutà an sòn da le fondassion monàstiche (ël monachésim a comensa a spantiésse ant ël IV sécol). Fra coste i vëddroma peui, sempe vitman com al sòlit, doe dle pì avosà abassìe dël Piemont: La Novalésa e la Sagra 'd San Michél.
An efét, com i vëddroma, ij barbaro a san nen esprime cole professionalità aministrative, comersiaj e técniche, che a servo për mandé anans la vita 'd na sità. L'ùnich arferiment che a-i resta ant le sità an ruin-a a l'é 'l Vësco, che man man a pija tuti ij podèj për necessità, dal moment che a-i é gnun d'àutri che a peul félo. Un podèj làich an concorensa a-i é nen.
I vëddroma peui che 'l nasse dël Piemontèis ëscrit a càpita (për lòn ch'i na sagoma) për l'euvra dij frà e con ël but ëd catechési. Sòn, almanch, a sté al pì antich document an Piemontèis che a sia conservàsse, dont i diroma peui.
A comensa a fésse, mersì a donassion fàite dai potent, e për lòn ch'i l'oma dit, col podèj sivil dle diòcesi che a sarà motobin present ant la stòria dl'Età 'd Mes.
Ij problema për l'Impero roman a comenso ant l'ann 376, cand ij Gòto, possà a Est da d'àutre popolassion, a ven-o autorisà a passé 'l Danubi e a intré ant ij confin dl'Impero. Ij Gòto a son ogét d'abus da part ëd comandant locaj, e sòn a pròvoca soa arvira. Coste popolassion da fòra dl'Impero a ven-o ciamà "Barbaro". Sò livél ëd siviltà a l'é nen vàire àut, ansi, a l'é pitòst primitiv, e macassia motobin diferent da col latin. Antant, a la fin dël sécol ch'a fà quatr, famin-e e pestilense a pròvoco 'd disastr ëdcò an Piemont, andova a comenso a essie rassìe fàite da j'esercit amutinà contra l'Imperator.
Ant l'ann 402 a riva an Piemont da Est l'esèrcit dij Visigòto d'Alarico, che a assédia Ast e che peui a l'é batù a Polens.Ël comandant dl'esercit imperial a l'é un bàrbaro romanisà ciamà Stilicon. La bataja as combat ant ël leu Còl dla Vitòria, che peui la tradission a ciamrà Santa Vitòria d'Alba. N'àutr esèrcit bàrbaro, col ëd Radagasi, ant ël 405 a passa 'l Monsnévr e a traversa 'l Piemont an sachegiandlo. St'esèrcit a sarà 'ncora batù da Stilicon, ma mach an Toscana. Ant j'ani ch'a ven-o dòp a son esèrcit roman contrapòst a traversé 'l Piemont, prima col d'un general amutinà dë Stilicon, e peui col dl'usurpador Costantin III. Sti esèrcit a son compòst da mercenari bàrbaro che a sachégio sempe ij pòst che a traverso. Na neuva famin-a a càpita ant ël 411. Ij Visigòto, na vira sachegià Roma, a armonto la penìsola e a traverso torna 'l Piemont destruvend e sachegiand. Ancora a-i son incursion ëd Burgund, Svèvo, Alaman, costa fërmà da j'imperiaj ant ël 435, ma a-i é an sostansa na certa tranquilità fin-a al 450, cand a s-ciòpa n'arosa famin-a an tuta l'Italia, che a rend motobin pì brute le condission ëd vita già crìtiche.
As sà nen se Atila con sò Unno a sio rivà fin-a al Piemont. As sà 'd sicur che an Piemont a passa 'ncora n'esèrcit ëd Burgund e un d'Ostrogòto. Ant ël 476 j'Erulo d'Odoacre, che a formo 'l gròss dl'esèrcit imperial roman an Italia, as arviro e a destituisso l'ùltim imperator an Ossident, Ròmolo Augustolo. La part sud-oriental dël Piemont a l'é amplicà ant ij sachégg che a na ven-o. Odoàcre a l'é padron dl'Italia, ma l'imperator d'Orient as acòrda con Teodorìco, che a l'é Rè dj'Osrtogòto, për eliminé Odoàcre. N'esèrcit ëd Visigòto, che a van a apogé Teodorìco, a passa për ël Piemont vers ël 490. L'ann dòp a calo da j'Alp ossidentaj bande 'd Burgund che a schégio, a dëstruvo e a pòrto via milié 'd përson-e, che quàich ani dòp a ven-o liberà dòp un pagament. Antant, ant ël 496, a càpita torna na famin-a afrosa, giusta për conclude un sécol disastros për ël Piemont.
Ël regn ëd Teodorico, che a l'ha eliminà Odoàcre, a pòrta un perìod pitòst tranquil për ël Piemont, che a l'é bin mal butà, con le sità spopolà, andova a resto ël Vësco e quàich notàbil, Ant le campagne a-i son pòchi contadin, arduvù a livél ëd servitor, con pòchi gròss proprietati dij teren piassà an soe vile, le strà a son ruvinà e ij teren coltivà a son arduvusse motobin. An Piemont a l'é difìcil trové repert dël perìod, e dal pòch che as treuva a arzulta na dàita influensa dla cultura alman-a. Ël latin a resta la lenga ufissial e , sicura, con d'ambarbariment, ma a l'é mach la lenga dle class àute. A l'é difìcil dì cola ch'a sia la lenga dël pòpol, adéss che la presensa 'd gent ch'a ven da oltra j'Alp e gent alman-a a l'é bondosa. As peul supon-e che ant le valade alpin-e, an particolar cole secondàrie, as manten-o, pì che ant le sità e ant le pianure, veje culture e tradission, parèj coma vej lengagi.
La pas a dura fin ch'a dura Teodorico, cand a meuir a nasso torna 'd batibeuj, sta vira 'd caràter ereditàri. Antlora l'imperator d'orient Giustinian, a tira a profités-ne dla situassion për arpijé l'Italia. Sò general Belisàrio a arpòrta 'd sucéss e a armonta la penìsola. Ij Gòto che a-i son an Piemont a parto për fërmé Belisàrio, ma parèj a lasso j'Alp sensa un pressìdi a basta eficent, e parèj a arcomenso le scorarìe dij Burgund e dij Franch. I soma ant j'ani antorna al 550. Ël Gòto Sìsige, che a goerna Susa, na vira ch'a capiss che a riva nen a fërmé ste scorerìe da sol, a treuva la manera 'd butésse d'acòrdi con ij Bisantin. A manten sò podèj, che an pràtica a riva fin-a a Turin, a càmbia nòm e tìtol, a dventa Sisin-no e për un bon perìod a riess a protége ij Gòto e vardé le spale ai Bisantin. A vnirà arcordà com un bon governant.
Për tut ël sécol ch'a fà ses an tuta l'Italia a-i é un tentativ d'arporté la veja organisassion roman-a. An Piemont a-i son guarnigion greche, che a gionto d'àutri element culturaj e étnich. An cost perìod la cultura a l'é nen vàire coltivà, e a l'é nen fàcil dì se element a sio passa ant la cultura e ant la lenga piemontèisa dai pòpoj che a son passà e a son fërmàsse an Piemont. Sicura che 'l léssich a l'é anrichìsse 'd neuv termo, meud ëd dì e via fòrt. A l'istessa manera sicura che 'dcò da na mira étnica la popolassion dël Piemont a l'ha assurbì vàire element da fòra. As peul pensé che ij Gòt a l'abio dàit l'apòrt pì significativ. .
Con le guère gòtiche an Italia, Franch e Burgund a l'han podù constaté che l'Italia a l'é motobin vulneràbil, e as pronto për l'invasion, ma a fà sòn a rivo prima ij Longobard. An efét, ant l'ann 568 ò 569 ij Longobard a comenso sòa invasion ant la Val dël Pò. As trata ëd na popolassion antrega, e nen mach n'esèrcit, che a riva da j'Alp Orientaj. Già ant l'ann 570 ij Longobard a traverso 'l Piemont e a passo j'Alp, ma për sachegé e nen për ocupé 'd tère. An efét a torno 'ndarera e as ëstabilisso ant la val dël Pò sensa che gnun a peussa opon-se. Ansi, vàire sità as armëtto sùbit a j'invasor sensa fé resistensa, për evité dëstrussion inùtij.
Ël Re dij Burgund a fà d'acòrdi con ij Bisantin, e a manten ël contròl dla Valsusa, che peui a jë vnirà cedùa, mentre quàich guarnison bisantin-a a resta, isolà, ant ël Sud dël Piemont. Pëe evité 'd neuve incursion, ij Burgund a òcupo le valade 'd Susa, 'd Lans e d'Aosta. La Valsusa a ven ëdcò gavà a la diòcesi 'd Turin e a passa a fé part ëd cola 'd Vienne (i soma vers ël 574). Antant a càpita che ij Burgund, dont ël regn a và da la zona 'd Ginévra arlongh ël òdano din-a vers Lion, a finìsso për intré ant ij domini dij Franch.
Ël teritòri a ven dividù, dai Longobard, an Ducà con a cap ëd comandant militar che però, man man, a comenso a assùme 'dcò fonsion aministrative e giudissiàrie. An Piemont, macassìa, a-i son nen mach Longobard, ma 'dcò d'àutri grup coma Bùlgaro, Sasson, Gépid, Turingg e peui sempe ij Gòto, e via fòrt. Costa mës-cia 'd gent a pròvoca quàich problema, contut che ij Longobard, parèj coma j'àutri pòpoj ch'a ven-o da fòra dla region, a son peui nen vàire numeros, e as pensa a un nùmer da 100'000 a 200'000, e donca a son na minoransa. As capiss che però a van a ocupé tuti ij pòst stratégich ant la società.
Fra 'd lor ij Longobard a l'han nen na gròssa coesion, e sovens a son an lòta. An particolar a-i son contrasr fra la fassion catòlica e la frassion arian-a, pì che tut an prinsìpi dl'ocupassion. Ij Duca a son, an pràtica, motobin andipendent dal podèj dël Rè, e an sël sò teritòri a fan tut lòn ch'a veulo.
Dai document ch'i l'oma a disposission a arzulta che ij Longobard as piasso an sël teritòri a cit grup ëd famìje. An prinsìpi a seguo soe tradission, ma macassia a son atirà da la culturea latin-a, ò almanch da la siviltà dël pòst. Con j'ani a càpita un travas ressìproch ëd culture, la lenga dij Longobard a dventa, da na mira ufissial, ël Latin, ma la lenga dla gent a tira sempe 'd pì a dventé col ch'a sarà 'l volgat piemontèis. La popolassion a tira a pijé sò caràter particolar, e 'dcò 'l nòm dle përson-e a dventa sovens longobard, com a sarà arlevà pì tard, cand l'organisassion sivil a l'avrà lassà p' documentassion scrita. As forma na lìnia imaginaria che da La Spéssia dël dì d'ancheuj a riva a Rìmoni, tal che a Nòrd ëd costa lìnia lenghe e dialet a dventeran le lenghe neolatin-e dël grup ossidental e a Sud a-i saran cole dël grup oriental. A Òvest sòn a l'é pì acentuà për la presensa e l'influensa gàlica.
A son vàire ij topònim an Piemont che a derivo dal perìod dij Longobard, an particolar coj con sufiss an ...engo (...engh), coma Marengo (Marengh), Murisengo (Murisengh), Aramengo (Aramengh), Odalengo (Odalengh) e via fòrt. Ant un prim temp la tèra a ven gavà ai proprietari e a la Cesa, e as trasforma an proprietà ducal ò regal, con quàich gròssa proprietà. Con la convesion al catolicésim peui, na part dle proprietà dla Cesa a son restituìe, e a comansa la fondassion ëd monasté, che a ven-o dotà, coma donassion, ëd larghe tère. La servitù dla gléba dij contadin a arcòrda da davzin la condission djë s-ciav latin. Le coltivassion a son pòche, la tèra drùa a l'é arduvùsse con ël chërse dël gerbi, dla boscaja e dij mojiss. Ij comersi a son quasi sparì, parèj coma le atività artigianaj che a son motobin arduvùsse. La cultura a l'é d'autut trascurà.
Antant ij contrast e le incursion travers j'Alp, tant portà dai Franch coma dai Longobard, a contìnuo l'ùn-a dòp l'àutra, e 'l teritòri piemontèis ancora na vira a l'é tèra 'f frontiera e dë scontr, e a dventa sempe pì stratégich. Com i l'oma vist, ël confin as treuva a l'amboch dle vaj, andova a ven-o prontà le difèise, mentre tuta la zòna alpin-a as treuva ant ël teritòri dij Franch.
Se i voroma fé 'l pont an sla situassion lenghìstica vers l 650 d.C. i l'oma n'oridinaria sëppa Selt-lìgur che a l'ha arseivù dal Latin la strutura general e un bel pòch dël léssich, adatà an quàich manera a la parlada 'd prima. Sta lenga a l'é chërsùa an manera pitòst autònoma e isolà, con d'anfluense ch'a rivo da le lenghe da da'd là dj'Alp. A tut sòn as gionto le lenghe prima dij Gòto e peui dij Longobard, che pura a tiro a pijé 'l Latn coma lenga ufissial, contut che 'l Latin a sia già motobin cambià e che a sia sempe manch conossù da la gent. Ant le valade alpin-e l'influensa dle lenghe gàliche a l'é dominant. Da na mira étnica, la popolassion piemontèisa a l'é adéss ëd proveniensa motobin ancrosià e a l'é fàita da metiss che a peulo vanté d'orìgin an tuta Euròpa (e le crosiere a son pà 'ncora finìe).
Franch e Longobard a son sempe an echilìbri, ma sempe an manera nen stàbil, e dòp quàich ann as arpija la guèra. La rason a l'é dàita dal fàit che il Longobard, an soa espansion travers l'Italia, a mnasso 'l teritòri dël Papa, e 'l Papa Steo as apéla ai Franch për avèj n'apògg. Costi a interven-o e a serco d'ocupé 'l Piemont e da sì l'Italia. Scontr fra Franch e Longobard a càpito an vàire moment, con sucéss alternà, durant vàire ani (con ël Rè franch Pipin) sensa ch'as concluda gnente. Na vira che Pipin a l'é mòrt, ij Longobard a torno a possé vers ij teritòri dël Papa e cost, Adrian, a ciama torna agiut ai Franch, che sta vira a invado la pianura con Carlo Magno ant ël 773, e a stabilisso sò contròl. Ël regn longobard as dësbela, e bon-a part dij Duca as sotmëtto ai Franch. Ij Franch a l'han spantià sò domini su quasi tuta l'Euròpa sentral, e a comensa l'época ëd sò Impero, ò Impero Carolingh, com i vëddroma.
Piemontèis e Franch a l'han an comun na part ëd reis sèltica, e an temp pì bon a l'han avù frequent rapòrt comersiaj, e nen mach. An manera bastansa fàcil a-i é donca në scambi d'element culturaj e étnich (com i vëddroma as trasferisso an piemont vàire funsionari franch). La lenga ufissial a l'é sempe 'l Latin, adotà 'dcò dai Franch. përchè la cultura latin-a a contìnua a esse considerà coma superior, ma sempe manch gent a peul capì ò parlé 'l Latin. Coma già dit prima, 'dcò 'l Latin a l'é cambià ant l'ancreus e le lenghe locaj a comenso a pijé pé e a chërse.
Ant un prim temp Carlo Magno a pija 'l tìtol ëd "Rè dij Franch e dij Longobard", e peui, dàita soa esdpansion ant l'Euròpa (Fransa, Germania, Italia an particolar), ant l'ann 800 a fonda 'l Sacr Roman Impero, e a ven ancoronà Imperator dal Papa. I vëddroma dòp le implicassion ëd sòn e l'organisassion dl'Impero. A l'é da noté che ij Franch a son nen pì sivij dij Longobard ansi, ël livél d'analfabetism dij Franch a l'é motobin pì àut (ëdcò fra jë sgnor, a basta vëdde che pòche signadure autògrafe a-i son ant j'at ëd fondassion dij monasté), a l'han nen ëd lèj scrite e a l'han assurbì motobin manch la siviltà roman-a.
La data dla fondassion dl'abassìa dla Novalesa a l'é piassà al 30 gené 726. As peul asardé che an col perìod a-i fusso già d'esperiense monastiche an Valsusa e che ansi, a l'avèiso già sperimentà quàich forma 'd decadiment, a rason ëd n'anfieivoliment dla spiritualità, sofocà da tròpe preocupassion teren-e. As podrìa donca pensé che l'abassìa a sia nà con l'intension d'arnové 'l monachésim an val. Un document che a l'é na sors amportanta d'anformassion sl'abassìa a l'é 'l "Chronicon Novalicense", scrivù da un frà dl'abassia midema dòp l'ann 1000. Ël document a l'é nen sempe credìbil da na mira stòrica, con ëd "bailo" cronològich pitòst gròss, pì o manch ëd propòsit, con ël but d'esalté l'importansa e l'euvra dl'abassìa, ma a dà, macassìa, d'informassion che a ven-o a taj. Durant l'ùltim restàur (che a comensa ant ël 1973) a son trovàsse 'd còse amportante për anquadré ant la stòria almanch quaicòs ëd lòn che a l'é stàit tramandà an sl'abassìa.
Fondator dl'abassìa a l'é stàit Abon (Abbone an italian), un partissi d'origin gal-roman-a (provensal?) motobin anlià ai Franch, governator dla Morian-a (Maurienne) e 'd Susa, an particolar amis ëd Carlo Martél, già dai temp dla dinastìa merovingia. Chièl-sì a l'ha vorsù fé 'l monasté ant un pòst isolà, lontan dai senter dël podèj e dla corussion. Essend ëstàit sensa ardité mas-cc për la premadura mòrt ëd sò fieul, a l'ha lassà a l'abassìa na bon-a part ëd soe sostanse e tère, da 'd sà e da 'd là dj'Alp, an manera che ij frà a l'avèisso mach da pensé al servissi 'd Dé. L'abassìa a l'era stàita fàita autònoma, e a rëspondìa mach a la Cesa 'd Roma per la dotrin-a e al Vësco Walcuno 'd Maurienne, ma mach për le ordinassion dij prèive e le consacrassion, sensa gnun d'àutri contròj. Un pat d'assistensa scambièivol, për question ëd dissiplin-a, a-i era con ël convent ëd Santa Maria, davzin a Grenoble.
Sota la protession dle dinastìe dij Franch, merovingg prima e carolingg dòp (un fieul ëd Carlo Magno a l'é stàit frà a la Novalesa), l'abassìa a l'ha aumentà le tère che a-i ero sota soa giurisdission, e ij privilegi dont a godìa, bin tòst a l'é dventà un senter potent nen mach për la spiritualità, ma 'dcò për la cultura, conossù e apressà an tuta Euròpa. An sòn a l'é 'dcò stàita motobin favorìa da soa posission an sla via franchìgen-a, sota 'l pass dël Monsniss, ant na sporgensa dël regn Franch vers col dij Longobard. A l'avìa sensàutr na gran biblioteca, e fra ij sò frà a l'ha avù sturios motobin avosà. Un dij sò abà a l'é stàit Sant Eldrà, dont la venerassion a l'é ancora motobin spantià an Valsusa con vàire cese e calele dedicà a chièl. Cost a l'era 'l sécol ch'a fasìa neuv.
An prinsipi dël sécol X tuta stà fioridura a l'é rompùsse a l'improvis. An efét, a rason dle mnasse che a vnisìo da le incursion sarasin-e che a rivavo da la Provensa, ij frà a l'han chità l'convent (ant ël 906 ?) e a son arfugiàsse a Turin. Ël convent dla Novalesa a l'é peui stàit crasà dai Sarasin, ma dòp (fòrse ant ël 920). Fra scapada e dëstrussion, na bela part dël partimòni cultural (e an particolar la biblioteca) a l'é andàit përdù
Ij frà a l'han peui rifondà l'abassìa a Breme ant ël 929, mentre la sede dla Novalesa a l'é stàita abandonà e an ruvìn-a fin-a vers la fin dël sécol X, cand a l'é stàit decidù d'arcostruvla, passà 'l perìcol sarasin. Ij travaj d'arfàita a son andàit anans pitòst pian, e 'l monasté a l'é restà na dipendensa 'd Breme (un Priorà). Resior a l'era un prior che a dovìa rësponde a l'abà 'd Breme dla condussion dël monasté.
Ëdcò ij rapòrt con ij podèj sivij a j'ero cambià. La Marca 'd Turin, che a l'avìa arportà ordin e sicurëssa an Valsusa, a l'era an camin che a rinforsava sò podèj, e son a cobiava nen con le rivendicassion dël monasté, che a pretendìa j'antich privilegi. An col perìod, an pì, a venisìo fondà l'abassìa 'd San Michél dla Ciusa (Sagra 'd San Michél, ani 990 - 1000 dont i diroma dòp), l'abassìa 'd San Giust a Susa (ann 1029) e la prevostura d'Oulx, che a fasìo an quàich manera "concorensa" a la Novalesa.
Comsëssìa, ant ël perìod dla ricostrussion, a-i ero ëd bon rapòrt con ij podèj sivij e eclesiàstich dla Savòja e dla Maurienne, e donca 'l monasté a l'ha podù ranforsésse da 'd là dj'Alp. Con ël mariagi d'Adelàide, dla cà dij Marchèis ëd Turin, con Odon, dla cà dij cont ëd Savòja - Morian-a, torna 'l monasté a l'ha avù na bon-a chërsùa 'dcò an Piemont, e a comensava adventé sempe pì andipendent da la sede 'd Breme.
Anche cand la Marca 'd Turin a l'é dësfàsse, la Valsusa a l'é restà ai Cont ëd Savòja (Umbert II). Dòp ancora (ann 1129) ël Cont Amedeo a l'ha confermà tuti ij privilegi dl monasté dla Novalesa, che a l'avìa 'dcò la gestion dl'assistensa an sël Monsnìss e d'àutri ospissi an sla via franchigen-a. (L'ospissi dël Monsniss a l'era stàit vorsù da Ludvich ël Pio ant j'ani fra l'810 e l'820 e, an prinsipi, a dipendìa nen da la Novalesa). Donca, sota la protession dij Savòja, 'l monasté, bele che a fussa sempe dipendent an manera formal da Breme, an efét a l'é fasse indipendent.
Ma antant le condission polìtiche e sociàj a stasio cambiand e a produvìo na crisi generalisà dle istitussion monàstiche, e ij monasté a son trovàsse sensa soe arzòrse për tiré anans. La Novalesa a l'é trovasse nen pì goernà da un Prior ma da d'aministrator nominà dai Savòja e aprovà dal Papa. Ij frà a son arduvùsse a pòchi, e nen sempe a-i era acòrdi fra j'aministrator e ij frà.
A parte da sti temp, con àut e bass ma sempe sensa pì avèj quàich amportansa, 'l monasté a l'é survivù fin-a a la sopression decretà dai fransèis che, dòp la rivolussion, ant ël 1798 a l'han ocupà 'l Piemont. Ai frà a l'é stàje la gestion dl'ospissi an sël Monsniss, considerà d'utilità pùblica. Finìa l'aventura rivolussionària, a la restaurassion ël monasté a ven torna duverà, peui torna sarà dai Savòja, peui destinà a d'àutri usagi e anfin abandonà fin-a al 1973. An cost ann la strutura a l'é stàita catà da la Provinsa 'd Turin, che a l'ha restauràla, e adess a l'é torna un monasté, resù dai Benedetin.
Com i l'oma vist, ant l'ann 773 Carlo Magno a intra an Piemont, a conquista ij teritòri longobard e a riorganisa 'l govern dij teritòri ocupà. Soa ocupassion as ëslarga an bon-a part d'Euròpa, e ant l'ann 800 a ven fondà 'l Sacr Roman Impero, che a dà na neuva strutura a l'Euròpa. L'impero, motobin largh, a peul nen esse goernà con precision dal senter, e donca, an particolar ant ij teritòri periférich, a ven dividù an Contée (ò Comità), che a ven-o afidà a person-e 'd fiducia dl'Imperator, ch'a sio an piòta e afidàbij. L'investidura imperial a l'é titol ëd nobiltà. Ansema a Cont d'orìgin franca a-i son ëdcò Cont d'orìgin longobarda. Ant le zone amportante da na mira stratégica, un dàit nùmer ëd Contée a son ragrupà ant un-a "Marca", e un dij Cont a ven fàit Marchèis, a l'ha podèj an sj'àutri, con un but pì che tut militar. A ven parèj a formésse na strutura geràrchica andova an ponta a-i é l'Imperator, che a l'ha 'd Vassaj che a dovrìo rësponde a chièl. A soa vira ij vassaj a l'han ëd sò Vassaj, che a son dit ij Valvassor, as forma ancora n'àutr livél, ëd Vassaj dij Valvassor, che a son dit ij Valvassin.
Ël podèj su un teritòri a compòrta d'avèj a disposission tuti ij sò prodòt e 'dcò le person-e che a-j produvò, an manera che minca Sgnor a l'é padron ëd sò teritòri e a na fà lòn ch'a veul.Tuti a dovrìo comandé an nòm dl'Imperator, che a-j son anlià da un giurament ëd fedeltà, ma a-i son ëdcò dë Sgnor che a son titolar ëd dirit dont a venta nen che a rëspondo a quaidun. As part dal prinsìpi che tut ël teritòri a l'é demanial e sota a l'Imperator. A-i son doe manere d'anvestì quaidun dla condussion d'un tewritòri, dont ël prim a l'é l'infeudassion, andova 'l teritòri a resta demanial, a l'é govertà dal Cont, e a concor con soe rèndite a le proprietà dl'Impero; lë scond a l'é alòdio andova 'l teritòri a dventa proprietà privà dël beneficiari. A sucedrà che sovens ij Cont a tratran le proprietà demaniaj coma proprietà privà.
Ma la pì àuta autorità arconossùa, nen mach coma moral, a l'é cola dël Papa, che a conferma 'l podèj dl'Imperator, ancoronandlo, quasi a stabilì che 'l podèj dl'Imperator a l'é second ël volèj ëd Dé. Se l'Imperator a fussa scomunicà, ij sudit a l'avrìo pì nen ël dovèj moral d'ubidìje.
Tute coste anvestidure, coma dirit e privilegi, a son , an teorìa, revocàbij da part dl'Imperator ò da chi a l'ha dàje ( ma an pràtica as dëmostra che na révoca a l'é nen possìbil). An efétr ij Comità a sarìo nen ereditari e 'l Cont a l'é un funsionari dl'Imperator. A la mòrt dël Cont, ò an cas ëd révoca, a dovrìa esse l'Imperator a confermé 'l Comità al dissendent ò serne n'àutr Cont. An pràtica ij Comità a tiro bin prest a dventé ereditari e nen revocàbij, e an efét a lo dvento second l'ansidita "Lèj Sàlica", che a dovrìa mach arferìsse ai regnant. A capitrà che an quàich cas tuti ij fieuj a eredito na part e a dvento padron d'un tòch, e d'àutri cas che l'eréde a sarà mach un, second na graduatòria fra parent, ò për testament, ma tute coste a son còse che a peulo esse anterpretà an manera diferenta, e a capitrà un bel pòch ëd vire che pì che un a vanto dirit an sl'istessa tèra (e sòn a sarà l'origin ëd tante lòte e guère). As produv na fòrta framentassion dël podèj efetiv, e na distribussion pitòst paciocà dij titoj nobiliar.
Ëdcò la Cesa a l'ha na strutura geràrchica con ël Papa a cap e ij Vësco sota, che a guido le varie diòcesi. I l'oma dësgià vëddù coma ij Vësco ant le sità a sio dventà 'dcò aministrator sivij e a l'abiò fàit fonsion ëd suplensa dël podèj sivil cand cost a l'era nen bon a svilupé le competense necessàrie. Prest a oten-o 'dcò lor dirit e privilégi su teritòri, coma ver feudatari. Quàich Vësco peui, oltra a la giurisdission su lòn che la diòcesi a l'ha arseivù coma donassion, a oten ëdcò un vér titol comital. An pì, 'dcò le Abassìe a son sùbit titolar ëd dirit su teritòri, e sòn mersì a le tante donassion che a arsèivo. Pròpi për sòn jë Sgnor sivij a serco 'd condisioné le nòmine dij Vësco e dj'Abà. As forma n'antërsiura 'd podèj che bin prest a pòrta a scontr fra la Cesa e l'Impero, fra Papa e Imperator.
A-i son nen régole generaj scrite për regolé costi rapòrt ëd podèj, che a finisso për esse basà an sla fòrsa, l'angann e la furbìssia. Gnun a l'ha podèj a basta për impon-se e fé rispeté le gerarchìe, e le lòte fra ij Vassaj a son contìnue, con aleanse che as formo, as disfo, as tradisso motobin fàcil, con mariagi fàit për oten-e dirit, për stabilì aleanse, ant n'angavign sempe pì complicà.
Fra la popolassion a-i son person-e lìbere, ma mach se a son proprietari 'd tère. D'àutri che a travajo ant un stat ëd libertà parsial, con vàire limit. A-i son peuj servent e contadin che a son an n'ëstat che a smija da davzin a col djë s-ciav. L'ùnica possibilità d'afranchésse a l'é col d'intré ant n'ordin monàstich.
An sò slarghésse an Itàlia, 'l Piemont a l'é la prima tèra ocupà da Carlo Magno, ant ël 773. Second lòn ch'i l'oma vist prima, 'l Piemont a ven dividù an vàire Contée, quaidun-a fondà da Carlo Magno midem e quaidun-a, probàbil, dai sò sucessor. As conòsso nen tute le Contée e soa estension. Fra cole che i conossoma a-i son Aosta, Ivrèja, Turin, Novara, Torton-a, Alba, Ast, Versèj, Acqui e d'àutre. La Contéa 'd Turin a riva fin-a al Monsnéver. Pì tard, cand ël Piemont a sarà consideràna tèra amportanta da na mira stratégica, për ij sò pass alpin, le Contée piemontèise a saran unìe ant na sola Marca, e a faran la Marca d'Ivrèja.
As verìfica torna na situassion che a smija a cola dl'ocupassion longobarda, andova ij Cont a son quasi tuti franch, e as trasferìsso an sò Comità con la famija e na vòla 'd Vassàj, guàrdie, funsionari, che a van a fé l'aparà statal local. Ancora na vira as trata nen ëd tante përson-e, ma sempe na minoransa che però a òcupa ij pòst ch'a conto ant l'aministrassion e a arpresenta l'Imperator e soe lèj. Ël regn longobard, an realità, a ven nen d'autut ëscancelà, ma con ël nòm che a comensa a esse dovrà ëd "Regn d'Italia", a manten na dàita autonomìa aministrativa. La lontanansa dël podèj sentral peui, a dà an efét ai Cont na bin larga indipendensa ant l'aministrassion.
Da na mira econòmica e social, as peul dì che a l'é un period pitòst brut, e la situassion, për un pòch, a continua a regredì. As ëstabiliss col sistema 'd Vassalagi ch'i l0oma vist prima, e che a pòrta a la formassion dij feud, sistéma che a durerà për ëd sécoj. Vantagi e privilegi nobiliar, dassi e taje, l'ëstat malandàit dle vie 'd comunicassion a ambreujo motobin l'ësvilup. La dëscadensa dle sità, comensà a la fin dl'Impero Roman d'Ossident, a contìnua sempe pés. An sël teritòri piemontèis a ven-o istituìe 'd gròsse zòne demaniaj che a ven-o dite "curtes", dle vire fàite da boscàje, dle vire da teren coltivà dai serv dla gléba e da afituari che a forma n'ùnica gròssa asienda, e a-i som peui ëd tnue demaniaj coma riserva 'd cassa. As formo d'agregà abitativ che a dan orìgin a vàire 'd coj che adéss a son le comun-e piemontèise. I vëddroma che 'dcò ij monasté con soe donassion a pròvoco l'istéss fenòmeno. Fra ij pais che a nasso an costa manera a-i son, pr'esempi : Romagnan, Trecate, Mathi. Revél, Cortemija, Gavi, e via fòrt.
Quaicòs, però, a comensa a bogesse, e con ël temp a nasso 'd notàbij che as trasforma an antraprenor an agricoltura, che a fito 'l teren da fé travajé ai dipendent e fé rende. Ël comersi a comensa a arpijesse cand Ij Vësco e ij Cont a comenso a organisé e pijé a servissi 'd mercant. A ven ëdcò pijà quòich inissiativa për l'istrussion. Sicura che as trata nen d'istrussion popolar, ma për la preparassion eclesiàstica e për ij funsionari, sempe ant l'anviron eclesiàstich (andova a-i é l'esclusìva dl'istrussion).
Ëdcò la Cesa a artìcola soa organisassion e, andrinta a le diòcesi a ven-o istituìe le pieve, Cese locaj che a l'han ancora giurisdission an s'un largh teritòri, ma che an quàich manera a preparo 'l sistema dle paròchie che a vnirà peui, e a formo un livél ëd clero pì davzin a la gent. Macassìa le pieve a l'han soa dotassion che a produv rédit.
Bin prest l'Impero Carolingg, che a l'ha portà an fin un pòch ëd pas, a ven striplà da lòte për la sucession, e ij contendent, sercand d'avèj apògg da jë Sgnor locaj, a continuo a elargìje 'd dirit a spèise dla popolassion.
L'ùltim dissendent ëd Carlo Magno, Carlo 'l Gròss, a ven gavà ant l'ann 887. Ël Piemont a comensa na longa fase 'd lòte che a portran, dòp sécoj, a soa afermassion coma nassion andipendenta, sota la dinastìa dij Savòja. A parte da j'event d'ësto perìod, la Cà 'd Savòja, originària da da 'd là dj' Alp, a unirà soa sòrt con cola dël Piemont prima e dl'Itàlia dòp, fin-a a le brute facende dël fassismo e dla sconda guèra mondial.
Con la fin dël Sacr Roman Impero (cand Carlo 'l Gròss a ven mandà via), l'Impero midem a ven dividù an sinch Regn (almanch nominaj): Fransa, Germània, Itàlia, Provensa e Borgona. A son jë Sgnor locaj che a elegio 'l Rè (òméj, che a ratìfico l'ocupassion dël pòst da part dël pì fòrt ò 'l pì astut). Coma i vëddroma, sòn a l'é rason për d'àutre guère. Prima 'd traté dle question djë Sgnor dël Piemont, i vardoma ancora le invasion che a càpito ant la region da part dij Sarasin e dj'Ungar, che a carateriso sto perìod.
Già da vàire ani prima dla fin dël Sacr Roman Impero 'l problema, për l'Euròpa, a l'é dàit da le incursion e le invasion dj'Ùngaro, che a rivo da Est, e dij Sarasin, che da l'Africa dël Nòrd a l'han ocupò 'l Sud dla penìsola ibérica, e a fan léste incursion ant ij pais dël Mediteraneo, roband e dësrtuvend. An Piemont ij prim a rivé a son j'Ùngaro.
J'Ùngaro a son gërgé semi-ramìngher che a vivo ant le pianure dël Danubi. Grup ëd ravaseur ùngaro a comenso soe scorerìe an Italia ant l'ann 899, cand a rivo, al moment, fin-a ai confin orientaj dël Piemont. A son batù e arbutà na prima vira, ma a torno a l'atach, e adéss a truvo pì nen d'ostàcoj vér, e sòn mersì 'dcò a soa motobin àuta mobilità. L'ann dòp a ravagio Versej e a masso sò Vësco, e peui a rivo fin-a a la val d'Aosta.
A son nen atressà për sosten-e na guèra ò për conquisté 'd teritòri, ma a fan ravagi 'd tut lòn ch'a treuvo, compèise le fomne, a ataco vilagi, cese e monasté isolà, e a rivo fin-a a sachegé Susa e Turin (sevcond quàich cronìsta). Ant la lòta fra ij Prinsi për ampadronìsse dël Regn d'Italia, gnun a l'é ant la possibilità 'd contrastéje, e a manca 'dcò nen chi a pija acòrdi con lor për dé 'd problema a sò aversari.
An sto contést j'Ùngaro a l'han man lìbera e a peulo continué soe scoribande fin-a a l'ùltima, dël 954. Dòp a ven-o batù an manera definitìva da Oton I (che i vëddroma peui).
Già ant l'ann 842 ij Sarasin a riesso a piassésse an Provensa, ant la zòna ciamà Fraxinetum, an sla còsta che adéss a-i diso d'azur. An sòn a son giutà da le dëscòrdie interne dl'Euròpa. Da costa base, durant ël sécol ch'a fà dés, ij Sarasin a comenso le incursion ant la region piemontèisa (vers ël 903) con d'ocupassion che dle vire a duro për d'ani. Ancora al dì d'ancheuj, an sj'Alp Ossidentaj e l'Apenin a-i son un mugg ëe "Tor sarasin-e" e d'àutri topònim che a porto ai Sarasin. An quàich àrea alpin-a, fin-a a nen vàire d'ani fà, as trovavo d'element étnich che a podìo arsale ai Sarasin. A-i son, ant la lenga piemontèisa, paròle che a rivo dirét da la lenga sarasin-a 'd coj temp.
An realità ij predon sarasin a son nen mach tuti Arabo, ma a-i son dë Spagneuj arabisà, Cristian, delinquent e sbandà 'd diferente proveniense e tipo, e 'dcò ij brigant locaj che dle vire as gionto.
Second quàich sors le incursion sarasin-e a comensa, an Piemont, ant ël 903, mentre d'àutre sors a comenso pì tard, ant ël 921. Ij pass alpin a dvento pì nen dovràbij mentre le atività comersiaj e econòmiche an general a van an darera bin fòrt. Ij Sarasin, coma dësgià j'Ùngaro, a son nen atressà për conquisté 'd tère, sò ravagi a serv a procuré sòld e sussistensa, a ròbo 'd tut e fin-a le person-e, an particolar giovo, da vende coma s-ciav. Vilagi e sità a son ravagià con mòrt e dëstrussion. Ma andova as fërmo për un pòch ëd temp, ij Sarasin a introduvo 'dcò neuve técniche 'd travaj, manere d'ambrilé j'aque da bagnura e neuve colture che a vniran peui motobin a taj. A venta macassia ten-e cont che ij cronista dël temp a tiro a angrandì le malfàite dij Sarasin, e donca a l'é nen fàcil arecostruve na stòria che a sia vèra 'd sicur. Dle vire peui ij cronìsta a confondo ij Sarasin con j'Ùngaro, e ant ël perìod a nasso vàire fàule popolar an sël sogét.
Vers ël 980, an fin, l'Euròpa a treuva la manera 'd coalisésse contra ij Sarasin, e la base 'd Fraxinetum a ven dëstruta. Ant la liberassion dla Valsusa a buta tut sò pèis Arduin Glabrion, Marchèis ëd Turin, com i vëddroma. Cand la region a ven liberà da j'incursion, ëd sicur soa situassion econàmica e social, già nen vàire bon-a prima, a l'é pitòst bruyta vers Òvest, ma macassìa as peulo già noté ëd segn ëd n'arprèisa già ancaminà.
Sbergiairà via ij Sarasin, la situassion del Piemont a l'é bin bruta. An particolar la situassion dle campagne a l'é 'd na granda desolassion : ël gerbi a l'ha conquistà motobin ëd teren, la popolassion a l'é motobin arduvùsse. La vita média dij contadin a l'é bin curta e la motalità infantil a l'é motobin àuta, ël mangé a l'é pòch e 'd motobin bass podèj nutrissional. L'aliment ëd base a l'é na sòrt ëd pan fàit con farin-a 'd giande, mës-cià con frain-a 'd sèila ò d'òrdi. As mangio castagne, ràire le verdure e bin ràira la carn che a l'é sempe 'd crin.
J'utiss argìcoj a son pì che d'àutr fàit ëd bòsch, perchè 'l fer a l'é ràir e a costa tant, la slòira a l'é 'ncora cola dël temp dij Roman. La drugia a ven dovrà bin pòch e a-i son pòche ò gnun-e técniche 'd bagnura, mentre as fà nen la rotassion dle colture. Dàita 'dcò la dificoltà dij traspòrt e ij pòchi scàmbi possìbij, ant ògni pòst as serca 'd produve tut lòn ch'a serv e sòn a darmagi dël foson.
An sto contést, vers l'ann 1000 ò sùbit dòp, a nasso an Piemont vàire fondassion monàstiche, favorìe ò vorsùe da jë Sgnor locaj. Antorna a coste fondassion a nasso neuv borgh ò as arneuvo e as arpòpolo véj borgh ch'a j'ero bele che abandonà.
Ël travaj dij frà a lé passient e sistemàtich, le tère arseivùe an donassion a son dësgerbìe e coltivà, ij bòsh a son fermà. As fan bialere d'aqua për bagnura, as suvo 'd lagh e mojiss, sfrutand ëdcò le técniche portà dai Sarasin. Ël teritòri a comensa a cambié figura. La vita contadin-a as arpija antorna ai monasté. che prest a dvento 'd vere asiende agrìcole, che a sfruto 'dcò le neuve coltivassion portà dai Sarasin.
Com i l'oma dit, a sto svilup a giuto jë Sgnor del temp, con donassion che sovens a son compagnà da l'imposission d'abà che a ven-o da soa famìja, an manera 'd manten-e 'l contròl dël teritòri. Tut ësto travaj a l'é possìbil mersì a le rigorose régole monàstiche che a impon-o ai frà ëd mai fërmésse dnans a la fatiga.
Ansema a lë svilup argìcol as vëdd ël chërse d'un bel grup d'artisan, costrutor, artìsta nen conossù e architet, che a travajo a la costrussion e decorassion dij monasté, dle cese dle capele che a sponto bondose. Dle vire j'architet a son ij frà midem, che a anandio në stil architetònich particolar e caraterìstich ëd col perìod. A l'é dë sto perìod la Sagra 'd San Michél, dont i diroma anans.
Quàich monasté a finiss për avèj ëd fonsion che a smijo a cole dle banche moderne, ma bin prest a dventa amportanta l'arività ëd vàire órdin ant ël camp dl'assisstensa ai pòver e ai malavi. A nasso j'òrdin ospidalé.
Ant ël sécol XII as ëspantia an Euròpa, ma an particolar an Provensa e an Piemont, na malatia che a ìrita e a dëstruv la pél (adéss i savoma che as tratava d'inquinament dla ròba mangiativa da sèila cornùa). An cola ocasion a nass l'órdin dj'Ospidalé 'd Sant'Antòni, con l'abassìa e l'ospidal ëd Ranvers, sota la protession dël Cont ëd Savòja Umbert III. La malatia a ven ciamà "Feu sacr" opura "Feu 'd Sant'Antòni" (nòm che peui a vnità dàit an manera popolar a l'Herpes Zoster, che për boneur a l'é n'àutra còsa).
An sto perìod a-i é n'impotrant arnovament ant j'utiss agrìcoj. As antoduv la pala piata, e la slòira 'd tipo modern, con la lama per volté ij vataron. la frura dle béstie da travaj e la rotassion dle colture pr'aumenté 'l foson dij camp.
La stòria dl'Età 'd Més dël Piemont a l'é pròpi complicà. Un sò compendi a peul mach esse aprossimà e sens'àutr nen precis. I l'oma vist com ant l'887 a finissa 'l Sacr Roman Impero e as formo ij sinch Regn ëd Fransa Germània, Itàlia, Provensa e Borgògna. Ij rispetiv Rè a ven-o elét dai Nòbij ma, as capiss, la còsa a l'é nen tranquila, almanch a risguard d'Itàlia e 'd Borgògna, andova ij Rè a l'han nen un podèj efetiv, ch'a sia tal da fé valèj na soa supremassìa an sj'àutri Sgnor. Ant le sità, an mancansa d'àutre autorità, ij Vësco a pijo na notèivol amportansa e un podèj che a l'é 'dcò sivil, e a goerno la cultura, còsa ràira fra ij nòbij. Ij nòbij, peui, ëd sòlit a stan fòra dle sità, an sò castéj e a consòlido sò podèj an sle campagne.
Ij Nobij italian a elegio Rè d'Itàlia 'l nòbil Berengari (prim dla serie), am a-i son d'àutri pretendent che a serco 'd fé valèj sò pretèis dirit con la fòrsa. Costi a son Guido da Spoléto, Ludvich ëd Provensa e Rodòlf ëd Borgògna.
Guido da Spoléto a òcupa prima Ivrèja e peui Turin, as diciàra Rè d'Italia e a fà la Marca d'Ivrèja, che adéss a comprend an pràtica tut ël Piemont, e a la dà a sò vassal Anscario. Ant l'ann 891 a ven an efét arconossù e ancoronà Rè.
Ël Marchèis, adéss, a dovrìa esse un fonsionari dël Rè, ma dàita l'estension dla Marca, a pija sùbit un gròss podèj e a tira a fondé na dinastìa ereditària, pijandse a tìtol përsonal ij dirìt che a son stàje concedù. An efét, Anscari ha l'ha ël fieul Adalbert che a ardìta la Marca d'Ivrèja, e che a soa vira a l'ha un prim fieul Berengari (second) e, da la sconda fomna, në scond fieul Anscari (second). Ël Marchèis as signa "Marchèis an Itàlia", tito che a sarà arvendicà pì tard ëdcò dai Savòja.
Berengari II a dventerà Rè, ma nen sùbit, përchè antërtant a ven fàit Rè Ugo 'd Provensa, che a elìmina Anscari (second) e a òbliga Berengari (second) a scapé an Germània. Ël Rè, an efét, a tira a arduve 'l podèj che a l'era pijàsse 'l Marchèis an dësmembrand la Marca an quat part.
Na prima part a và a fé la Marca 'd Turin, e 'd costa a ven anvestì 'l franch Arduin Glabrion, na sconda part a và a fé la Marca dël Monfrà, e a ven afidà al franch Aleramo, la tersa part a fà la Màrca 'd Ligùria, che an Piemont a comprend ël teritòri 'd Torton-a, afidà al longobard Oberto. La quarta part a l'é 'ncora la Marca d'Ivrèja, che a resta a l'Anscàrich, ma con n'amportansa motobin ardota. Malgré st'operassion, tuti ij titolar ëd coste Marche, dòp avèj sercà dë slarghé sò domini, a fonderan ëd dinastìe ereditàrie.
Dòp Ugo 'd Provensa a dventa Rè sò fieul Lotari, mentre Berengari (scond) a dventa consijé dël Rè. Lotari a meuir ant ël 950 e a dventa Rè Berengari second.
La Marca d'Ivrèja a passa al fieul Adalbert, peui a Guido Corado e peui 'ncora, ant ël 989, al cusin dë st'ùltim, Arduin.
Fra ij véj nòbij, le famije che a dvento potente e che a oten-o anvestidure an cambi d'apògg e sòld, e ij Vësco con soe giurisdission, la mapa dël podèj a dventa bin frassionà. J'angavign matrimoniaj che a son capità a rendo bin fàcij le ruse an sij dirit ereditàri, e le lòte a son contìnue. An Italia a anterven ël Rè 'd Germània Oton prim, che a l'é ciamà da la vìdoa 'd Lotari, che as sent sfrosà, e dal Papa. Tut ël podèj ëd Berengari scond a spariss, dl moment che Oton prim a lo bat e as pija chièl midem la coron-a 'd Rè d'Italia. Coron-a italian-a e alman-a a son adéss unìe.
An sto contést a pijo morobin amportansa e podèj ij Vësco dle curie piemontèise, che a l'han giurisdission ansima a motobin largh possediment, che a rivo da le donassion ant ël temp. Ij Vësco peui, a l'han ël contròl ëd vàire atività sitadin-e che a son sempe pì fiorissante, contròl che a deriva da incàrich e costume 'd prima. Fra coste le "imunità" a corispondo al dirit d'aministré le ruse e manten-e l'órdin sensa che 'l podèj sivil a interven-a. An costa manera a-i son gròsse part dël teritòri dle Marche che a ven portà via dal contròl dël Marchèis. L'apògg dël Sovran, che macassìa a serca 'd manten-e ij Vësco sota sò contròl, a giuta l'espansion dël podèj dij Vësco.
Arduin, Marchèis d'Ivrèja, as treuva a governé na Marca dont na bela part dël teritòri a l'é 'ncamin ch'a passa sota 'l contròl vecovil. Arduin a tira a arpijésse 'l contòl ëd vòire zòne e ij delativ dirit. A sta mira as treuva sùbit an lòta contra 'l Vësco 'd Versèj, e an costa lòta 'l Vësco a ven massà, Arduin a l'é scomunicà e as treuva contra 'dcò l'Imperator Oton ters, ma a contìnua a governé, apogià da na série 'd Vassaj, che a l'han arveivù da chièl ëd teritòri portà via a le Curie.
A la mòrt d'Oton ters Arduin, mersì a l'apògg ëd costi sostenidor, a riva a fésse elege Rè d'Italia ant ël 1002. Ma 'l neuv Sovran tedesch, Enrico scond, a interven e a lo bat. Arduin as arfugia an montagna, ma a contìnua a fé 'l Rè, emanand lej, batend moneda e antervenend con uj militar an vàire situassion. Sò pì gròss nemis a l'é 'l Vësco 'd Versèj, Leon, ma 'dcò ij Vësco 'd Novara e Ivrèja a son sò nemis.
Ant ël 1014 a serca 'dcò 'd fërmé Enrico scond, che a và a Roma a fésse ancoroné Imperator dël Sacr Roman Impero Germànich, Impero che a comprend Itàlia e Germània. Arduin a riva nen a bate ij Tedesch, e donca a regna, an efét, mach dal 1004 al 1013. A meuir ant ël 1015.
La Marca d'Ivrèja a ven pijà da Olderico Manfredi (ant ël 1034) che a l'é un dissendent d'Arduin Glabrion. Parèj la Marca 'd Turin a comprend adéss ëdcò cola ch'a l'era la Marca d'Ivrèja. La fija d'Olderico Manfredi, Adelaide, as treuva a eredité la Marca dël pare, peui a resta vidoa tre vire, ma l'ùltim dij sò marì a l'é Odon, fieul d'Umbert Biancaman (dont i parleroma), che a l'é Cont dla Savòja, dsla Morian-a e dla Tarantaise. I vëddeoma sì dapréss lòn che sòn a veul dì për ël Piemont.
Antant, ant ël Piemont meridional, a stà nassend cola ch'a sarà la Marca dël Monfrà, che a l'avrà na grandà amportansa ant la stòria dël Piemont.La prima cà titolar dël Marchèisà a l'é cola dj'Aleràmich, nòm pijà dal Marchèis Aleramo, ël fondator, dont j'orìgin a son pitòst sombre, da 'd là dle fàule. Lòn c'as conòss dai document a l'é ch'as trata d'un fieul d'un nen méj conossù Guglielm, vnù an Italia dapréss a Guido dë Spoleto. Aleramo as fà noté ant la difèisa d'Aqui dai Sarasin ant ël 939 e a cen anvestì Cont ëd vàire teritòri. Dventà Marchèis, a meuir ant ël 991, lassand doi fieuj, Anselm e Odon. La Marca a ven gestìa ansema da la famija, ëdcò dai fieuj dij doi fieuj, fin-a ai prim ani dël sécol XI, cand a ven dividùa. Dai fieuj d'Odon a vniran ij Marchèis ëd Monfrà, mentre da coj d'Anselm a dëssendo ij Marchèis ëd Savon-a.
Un dij fieuj d'Anselm, Bonifassi, as costruiss na bon-a posission ant la zòna pì ravagià dai Sarasin e donca ciamà "ël Vast". I trovroma pì tard sto Bonifassi dël Vast.
Un dij fieuj ëd Bonifassi, Manfredi, a darà orìgin a la Marca 'd Salussi, n'àutr stat motobin amportant ant la stòria dël Piemont, mentre d'àutri fieuj a continueran a porté 'l tìtol ëd Marchèis, ma a saran mach titolar ëd dirit su teritòri sensa amportansa.
An efét, ël tìtol ëd Marchèis, un pòch a la vira a chita d'arpresenté un fonsionari imperial che a ten n'incàrich pùblich an nòm e për cont dl'Imperator, ma a dventa sempe 'd pì un tìtol ereditari sostnù mach dai possediment përsonaj, magara portà via a la proprietà demanial, con n'acetassion pì ò manch formal dl'autorità imperial.
I doma quàich notìssia 'd costa Abassìa, che 'ncora al dì d'ancheuj a dòmina l'intrada dla Valsusa da la ponta dël Pirchiran. I l'oma vist coma Arduin Glabrion a sia stàit amportant ant l'eliminassion dij Sarasin da la Valsusa. An costa operassion ël Marchèis a và a ampossessésse 'd vàire tère che a son ëdcò arvendicà da l'Abassìa dla Novalesa, second véj decrét, contut che l'Abassìa a sia nen an condission ëd gestì ste arzorse, che an efét a son abandonà. Ma, bele che con àut e bass, l'Abassìa a stà perdend soa potensa. Liberà ch'a l'é stàita la val dai Sarasin, a resto pòchi frà che a serco d'animé l'dësvij religios ant la valada. Fra costi, doi a son pì avosà: Leon e Gioan Vincens. A-i son nen neuve sicure su 'd lor, ma as atribuiss a l'ëscond almanch la volontà e l'ampégn ëd porté an sël Mont Pirchiran, ij monio che a vivìo an sël Mont Cavrasi da armita, an balme naturaj.
Na neuva che a no riva da n'antìca crònaca dl'Abassìa, a buta la fondassion ant l'ani 966. Coma però i l'oma già vist për la crònaca dla Novalesa, coste sors sovens a arpòrto d'eror gròss coma datassion. Sta dàta a l'é bin pòch probàbil, ëdcò përchè an col ann ij Sarasin a-i ero ancora na gròssa mnassa. La fondassion a peul esse piassà cand Silvestr III a l'é Papa, Aminson a l'é Vësco e Oton III a l'é Imperator, vis-a-dì fra 'l 999 e 'l 1002. Ij teren andova a-i é l'Abassìa a son con bon-a probabilità regalà da un dj'Arduìnich. La fondassion efetiva e la prima costrussion a l'é probàbil ch'a sio dovùe a Ugo 'd Montbossier, ch'a ven d'Oltralp, e che a dà la guida dël prim grup ëd frà a Avert, che a l'é stàit Abà ant un monasté dla diòcesi 'd Tolosa, anlià a la comunità monàstica 'd Cluny. J'element d'Oltralp a son donca ij pì amportant a l'origin ëd costa Abassìa.
Ant ël gir ëd pòche desen-e d'ani la Sagra a dventa rinomà. Sò mandà prinsipal a l'é col d'Ospissi e Ricòver. L'abà a ven elegiù dai monio, e a viv nen ant ël monasté, ma ant na residensa a Sant'Ambreus, un borgh ai pé dël Pirchiran, an Valsusa. L'abà a l'é, an pràtica, un feudatari, e l'organisassion dël monasté a arcòrda na sòrt ëd "Monarchìa monàstica". A-i é na gerarchìa rèida, che da l'abà a riva fin-a ai servent. La régola a l'e sempe cola benedetin-a d'orassion e travaj (ora et labora). Ant ël temp j'incàrich as definisso méj, a nass la bibliotéca dël convent, le tère ant l'anviron a ven-o desgerbìe e coltivà. A ven nen trascurà la difèisa, e 'l monasté echipagià con tor e rampar, a dventa na potenta fortëssa. Ël monasté a ven anrichì con d'euvre d'art. Ël podèj an sël teritòri a continua a rinforsésse e l'influensa dël monasté as ëspàntia n'Itàlia e ant la Fransa meridional. A son tante, an efét le donassion an sò favor, fàite da Sgno e da pelegrin ëd diferent livéj sociaj.
Ël monasté a l'é feudatari an Valsusa dij borgh ëd Sant Ambreus, Ciusa, Vaje, Sant Antonin, Cele, Caprie, Valgiòje, Giaven, Coasse. Fina a cand ij dirit an sle tère a son efetiv e fin-a a cand as peul tové 'd mandeuvra contadin-a serventa, 'l monasté a và anans bin. Cand a rason dle guère e dij cambiament dle condission sociaj coste còse a-i son pì nen, antlora a ancamin-a la decadensa dël monasté.
As parla d'un teritòri ciamà "Sapaudia" dësgià ant ël IV sécol d. C., comprèis fra j'Alp e 'l Ròdan, ël lagh ëd Ginevra e ël Delfinà. Sto teritòri, ant ël temp, a ven invadù dai Borgund e peui dai Franch. Durant l'Impero Carolingg ëdcò sto teritòri a ven dividù an Contée dont una as ës-ciama "Sabòia".
Cand l'Impero Carolingg a spariss, ëdcò an cost'area a-i son ij problema che a-i son an Itàlia. A ven elegiù Ré 'l nòbil Rodòlf, ma a-i càpito d'arvire e d'usurpassion, an manera che Rodòlf a peul nen regné.
Ël Cont Umbert I (ëd Savòja), erede 'd Rodolf, al servissi dl'Imperator a comanda na lega 'd Vassaj e a arpija 'l teritòri an nòm dl'Imperator, e a n'arsèiv l'investidura. Umbert I (che peui a sarà ciamà "Biancaman") a l'é 'l prim member dla Casà 'd Savòja dont i l'oma neuve sicure. A l'é Cont dla Savòja, dla Morian-a, dla Tarantes ant l'ann 1034.
Fieul d'Umbert I Biancaman, e erede dij titoj comitaj (ant ël sens ch'i l'oma vist prima), a l'é Odon, che a mària Adelàide, la fija dël Marchèis ëd Turin Olderich Manfredi, che a l'ha nen fieuj mas-cc. Odon a oten ij dirit su Savòja, Morian-a, Tarantes, Marchesà 'd Turin e Ivrèja, la Contea d'Osta, che a l'era stàita pijà dësgià prima. An efét Umbert a l'avìa avù n'àutr fieul, Amedeo, che a l'era erede ma che però a meuir sensa eredi mas-cc, mentre d'àutri doi fratéj a dvento Vësco. An costa manera a nass ël prim ëstat dij Savòja, che as ëspantia an sij doi versant dj'Alp, contut che la part pì gròssa a staga da 'd là dj'Alp.
Ël prim fieul d'Odon e Adelàide, che a-j disìo Pero I, a meuir sensa fieuj, l'ëscond Amedeo II, a l'ha 'n fieul che as ës-ciama Umbert II. Adelàide a resta torna vidoa, e peuj a meuir ëdcò Amedeo II. Dal moment che Umbert II a l'é 'ncora cit, Adelàide, coma resiòira, as treuva a aministré n'ëstat pitòst gròss, e sòn fin-a che a meuir ant ël 1091.
Adelàide a l'é na figura motobin amportanta an col perìod. Morobin an piòta an polìtica, a riess a manten-e sò stat ant j'ani difìcij, e a avèj n'amportansa europenga. Cand l'Imperator Rico IV a ven scomunicà dal Papa Gregòri VII, Adelàide a l'ha na part ativa, ansema a la cusin-a Matilde 'd Canòssa, a arzolve la question: Adelàide a l'é garanta për l'Imperator e Matilde a l'é consijera dël Papa.
A la mòrt d'Adelàide a-i son vàire nòbij che a l'han pretèise an sij teritòri dlë stat. Fra costi a-i é Bonifassi dël Vast, fieul ëd Berta, sorela pì cita d'Adelàide e con ël pare che a ven dai Marchèis ëd Savon-a, a soa vira ram cadét dij Marchèis dël Monfrà (com i l'oma vist), a òcupa vàire teritòri dla Marca 'd Turin an disend ch'a j'ëspeto coma novod d'Adelaide. Bonifassi a riva a ocupé més Piemont.
L'Imperator, antant, a stà toirand na polìtica 'd dësgregassion dle Marche piemontèise e a dà cola 'd Turin a sò fieul Corado. Ij tentativ d'Umbert II ëd fé valèj sò dirit a pòrto a gnente e chièl a venta che as artira an Savòja, mentre che an Piemont a-j resto mach pì Susa e Osta con soe valade..
Da un fieul ëd Bonifassi, Manfredi, a comensa 'l Marchesà 'd Salussi, che dventerà ufissial con sò fieul Manfredi II ant ël 1173. J'àutri fieuj 'd Bonifassi, dividend l'eredità dël pare, a produvo vàire cite Sgnorìe.
Ant j'ani dòp ël 1000, antant, an sj'Alp a nass la cita signorìa djë Sgnor ëd Bardonécia che a òcupa, ant l'àuta val Susa, la valada lateral che da Oulx a monta giusta a Bardonecia. As sà nen vàire dl'orìgin ëd costa famija, che a sija ch'a l'àbia coma grand un tal Witbald, mòrt ant ël 1050.
Da 'd là dj'Alp, anvece, as impon la famija dij Cont d'Albon, che a pija na dàita amportansa e che a anterferirà con la polìtica dij Savòja, oltra a dominé për motobin ëd temp an 's na part dël teritòri alpin piemontèis. Jë Sgnor d'Albon a tniran sota soa influensa 'dcò jë Sgnor ëd Bardonécia, che macassia a restran andipendent. Ij Cont d'Albon a l'han orìgin con bon-a probabilità da un tal Guigo che a lassa un sò segn ant ël 932, ann andova a fà na donassion al monasté 'd Cluny. ant ël sécol ch'a fà ondes as sà d'un Cont Guigo 'l Véj, che a pija coma tìtol ël nòm "Delfin", che a l'era 'l nòm d'un barba 'd soa fomna. La Contea a pija donca 'l nòm ëd Delfinà, e sò titolar a ven ciamà ël Delfin. An sto perìod, ël Delfin a profita dla situassion dij Savòja për ocupé j'àute valade 'd Susa e Chison, che për un bel péss a saran dël Delfinà.
La mòrt d'Adelàide a përmëtt ëdcò ai Vësco 'd Turin e Ast ëd miré a oten-e l'investidura dij rispetiv Comità, com a l'era già capità ai Vësco
di Vercelli, Ivrea e Novara. In effetti il Vescovo di Asti ottiene da Enrico IV la concessione del comitato di Asti. Ma si stà inasprendo un conflitto fra la Chiesa che tenta di riformarsi liberandosi dal potere civile e l'Impero che tenta di imporre i suoi uomini a capo delle Curie vescovili. Lo scontro, iniziato ben prima della morte di Adelaide, è fra l'Imperatore Enrico IV ed il Papa Gregorio VII. Molti Vescovi piemontersi si schierano dalla parte dell'Imperatore, ma continua una rivolta popolare contro la corruzione del clero e la sua dipendenza dall'Imperatore. La maggioranza del popolo stà dalla parte dei riformatori e di Gregorio VII. Për tentativ d'ëslarghésse ò giusta për sté a gala, coste Marche e coste Sgnorìe a saran anteressà da guère squasi contìnue, e an coste a-i saran ëdcò ij Viscont ëd Milan, che a sërcran d'ëslarghé sò Ducà vers ël Piemont. Ij confin a saran pitòst pòch stàbij e sempe an moviment. Sòn i lo vëddroma peui. Antant as riva a l'epoca dle Comun-e. A sarà pròpi l'oposission a le Comun-e che a sarà rason d'àutre guère, che as giontran a cole fra le Comun-e mideme.
La lenga piemontèisa, ò almanch na forma arcàica dël Piemontèis, a l'é parlà dai piemontèis (probàbil) già antorna a l'ann 1000. A son dij primi ani dòp ël mila d'inscrission su mosàich che a porto paròle piemontèise. Ant la sconda metà dël sécol XII (quàich desen-a d'ani dòp ël 1150) a-i é la prima euvra scrita an lenga piemontèisa, che adéss i-j disoma "Sermon Subalpengh". As agiss ëd coment a le Sacre Scriture, scrite për un publich che a conoss pì nen ël Latin (a smija pitòst na guida pastoral për ij prèive). Ël document a l'é pitòst gròss: a son 22 longhe prédiche che a comento ël Vangelo dle duminiche dla liturgìa dl'ann. Fòrse a l'é stàit ëscrivù da 'n frà dël convent ëd San Solutor, opura da 'frà dla Curia, ò ancora, tnisend cont dël léssich dovrà, a podrìa 'dcò esse stàit ëscrivù da quàich autor dla prevostura d'Oulx, ma comsëssìa a l'é piemontèis arcàich e nen provensal. Sò but a l'é sicura col ëd dé në strument pastoral scrit ant la lenga che a parla la gent. Ël Latin a l'é giumai pì nen conossù da la gent, e a lé nen conossù 'gnanca l'Italian. Lë stil dla scritura, e la facilità d'usagi dël lengagi a fà pensé che l'autor a l'avèissa già scrivù an Piemontèis ò a l'avèissa a disposission d'àutri scrit an Piemontèis che peui a son andàit perdù. An col perìod, an Piemont, la cultura a l'era pitòst socià al Provensal, e as pensava nen amportant goerné j'ëscrit an Piemontèis. I document ch'a no resto a servo an ògni meud a osservé l'evolussion dla lenga piemontèisa, coma ant l'euvra "Dita dël Rè e dl'Argin-a", scrita da un frà predicador pòch temp dòp.
An prinsipi dël '300 as treuva la prima euvra scrita ant un Piemontèis bin caraterisà, contut che a sia ancora arcàich. A son jë "Statù dla socetà 'd San Giòrs" ëd Cher. Dante Alighieri, ant ël sò "De vulgari eloquentia", a parla ampressa dël Piemontèis, an disend che 'l volgar parlà da Lissandria vers Òvest a lé un volgar che a fà sgiàj, che pura se a fussa bin parlà a podrìa nen esse considerà Italian a rason dle tròpe influense dij lengagi d'Oltralp. An efét, fin-a a cola época e peui anans ancora, la cultura piemontèisa a l'ha sempe avù rapòrt con cola provensal. Le Cort piemontèise a l'han sempe dàit na larga ospitalità ai trovador provensaj (sensa consideré l'orìgin fransèisa dij Savòja midem, con un teritòri che a stasìa a caval dj'Alp). An conseguensa dla crosià contra j'Albigèis an Provensa, e peui con le persecussion dij Valdèis, na bon-a quantità 'd costi perseguità a l'han trovà n'arfugi an Piemont, andova a j'ero un pòch manch perseguità, e sòn a l'ha aumentà sto apòrt cultural fransèis. Ma adéss tornoma a nòstra stòria.
Già al temp dij Roman quàich sità italian-a a l'avìa provà 'd forme 'd partecipassion popolar al govern, su question d'anteresse comun. A parte dal sécol XII, ant l'Italia setentrional e sentral a nass l'esperiensa dle lìbere Comun-e. Ant le sità a l'é ancamin ch'as forma un livél medi 'd popolassion ëd mercant, artigian e professionista che a dventa rich con ël comersi, 'l travaj e la profession. Ant l'istéss temp a-i é na situassion ëd mancansa d'un podèj polìtich vér, dal moment che jë Sgnor a son sempe an rusa fra 'd lor, e gnun a l'ha la possibilità 'd prevale an sj'àutri. Jë Sgnor a son sempe an serca 'd sòld, e con dassi e taje a fërmo l'ësvilup. A deuvo peui serché d'apògg da le famije riche e potente.
La part pì rica, ativa e istruìa dë sto livél medi a comensa a ciamé la libertà d'àuto governésse, conossend soa fòrsa, e parèj a ancamin-a cola esperiensa pì o manch democràtica (për lòn che a podìa esse l'idèja 'd democrassìa dij temp), che a pija nòm ëd "Lìbere Comun-e". Naturalment ij Nòbij a son nen d'acòrdi con sòn, ma a l'han nen la fòrsa për fermélo.
Ai temp d'Adelàide, la sità d'Ast a j'era dësgià ribelàsse a sò Vësco che a la governava. ma Adelàide a l'avìa ristabilì "l'ordin". A torna a ribelésse mentre jë Sgnor a son ancamin che a ruso për dividse l'eredità d'Adelàide, a elegg ij sò cònsoj, che a pijo 'l podèj. Sòn a càpita an vàire sità piemontèise, ma con forme e aspét diferent e an manera pì ò manch democràtica a seconda dij cas.
A rason dl'ëslarghésse 'd costa esperiensa, l'Imperator a cala an Itàlia con sò esercit. An realtà l'Imperator a l'é nen che a sia contrari d'autut a l'esperiensa comunal, ma a serca 'd manten-e le Comun-e con n'autonomìa limità, ant ël ragg ëd sò podèj. Da n'àutra part le Comun-e a l'han bon gieugh a serché l'apògg ed coj Sgnor che a tiro a arduve 'l podèj imperial ant ij sò confront. Ëdcò a Turin, Pinareul, Cher, Mondvì, Versèj, Ivrèja, Osta, Susa a nasso le Comun-e. Quaidun-a as forma antorna al podèj dël Vësco e a tira a arduvlo ò sostituilo, d'àutre a ven-o arconossùe dal Feudatari, che as angagia a rëspeténe l'ëstatù, mentre la Comun-a midema as ampegna a arconosse ij dirit dël Feudatari.
An Piemont l'opositor ël pì decis dle Comun-e a l'é 'l Marchèis dël Monfrà, Gujelm V. Macassìa, gnun dij soget anteressà, gnanca l'Imperator, a l'ha podèj a basta për podèj arzolve la situassion da 's për chièl. As formo aleanse che a cambio ampressa. An general le Comun-e a tiro a opon-se a l'Imperator, ma quàica Comun-a a preferiss aprofité dj'oferte imperiaj. Ij cambi 'd font e ij cambi 'd confin a càpito bin sovens. Ast a ven crasà da l'Imperator Barbarossa ant ël 1155, ma l'Imperator midem a venta che a n'arconòssa l'autonomìa già ant ël 1159. La stessa Comun-a a oten privilegi e teritòri da jë Sgnor davzin, për opon-se al Marchèis dël Monfrà, cha a stà vnisend tròp potent. Ëdcò le Comun-e lombarde a fan part dël gieugh, andova as peul vëdde ij tentativ dij Savòja d'arpijé dë spassi ant la pian-a piemontèisa, arpijandse lòn che a l'era la Marca d'Adelàide (ël Cont Tomà I a concéd j'ëstatùto comunaj, pr'esempi, a Osta, a na resta Sgnor ma as angàgia a fé rëspeté le régole stabilìe). Dòp vaire àut e bass l'obietiv a scapa torna ai Savòja, contut che a riesso a oten-e quaicòs an dann dël Marchèis dël Monfrà e dël Marchèis ëd Salussi.
Jë Sgnor, macassìa, a son obligà për un bel pòch ëd temp a smon-e statuto (ò méj a acetéje e ratifichéje) ò arconòsse statuto dàit prima da d'àutri. La prima metà dël sécol ch'a fà tërdes a l'é marcà dai maleureus tentativ dij Savòja (Tomà, frél d'Amedeo IV), da la chërsùa dla Comun-a d'Ast, da vàire scomùniche (Savòja comprèis). La Comun-a d'Ast a òcupa, ant ël 1258, ëdcò Alba, ma a comensa a preocupé për ël tròp podèj che a stà pijand. I vëddroma coma sòn a favorissa 'espansion dël podèj ëd Carlo d'Angiò an Piemont (i na diroma peuj).
Fra le comun-e piemontèise, Ast as vagna prest na granda amportansa, pì che tut për soa anchietëssa e soe ambission d'espansion prima, e peui për le lòte interne fra ij doi grup ëd famìje Solaro e De Castél che, na vira l'un na vira l'àutr, as apògio a je Sgnor davzin an tentand d'oten-e 'l contròl ëd la sità e dij teritòri andova la sità a spàntia sò domini, teritòri che a van man man chërsend. Da soa banda, jë Sgnor davzin (Savòja, Monfrà, Salussi) a ciamo nen d'àutr che partessipé a la rusa, për oten-e 'd vantagi.
A son vàire le comun-e piemontèise a esse consumà da lòte interne fra famije potente, che sovens as contrapon-o coma Guelf e Ghibelin, ma nen për convinsion polìtica, pront a cambié patì se la conveniensa a lo ciama.
Le libertà comunaj a giuto, an col perìod, l'usagi dla lenga volgar piemontèisa 'dcò ant jë scrit ufissiaj e ant j'at aministrativ. A son ëd cost'época quàich ëscrit piemontèis che a son rivane, e che a arpòrto regolament e statuto ëd Companìe e Confratèrnite che a nassìo ant le Comun-e lìbere. An costi scrit ël piemontèis a comensa a smijé a col d'adéss.
